Esta historia comeza nunha España de guerra e de post guerra, en branco e negro, na que só ao pensar levántanse sentimentos de tristeza e esperanza. Tristeza polo sucedido, esperanza polo que chegamos a ser. Un tempo distinto no que, con frecuencia, sucedían cousas diferentes, como casar separados; unirse para sempre estando lonxe; darse o si quero querendo estar sen resultar.

É o caso de Felisa e de Manuel, oriúndos de Valga, Pontevedra, un pequeno municipio que hoxe esconde parte do encanto sempre latente das Rías Baixas, e que entón, como tantos, debuxábase cargado de añoranza por calquera tempo mellor. Unha morriña que obrigaba a moitos a emigrar. A Arxentina, por exemplo, a Buenos Aires, onde Manuel contraeu matrimonio con Felisa, que acudiu á Igrexa en Valga, de branco impoluto de noiva a 9.947 quilómetros de distancia. Apenas un suspiro cando o amor imponse.

O relato sitúanos na quinta década do século XX, e continúa con moito esforzo, sacrificio e dedicación para consolidar unha viaxe, entón, sen retorno. Manuel traballa de obreiro, de peón, pluriempregado, nunha fábrica de doces, de sereno, de mozo de carga, de calquera cousa que, a final de contas, non deixa de ser “o inicio de calquera emigrante”.

Acláranolo, xa en presente, Ágata Tubio, a súa neta e verdadeira protagonista desta historia. Pero vaiamos por partes e completemos a árbore xenealóxica. Tras consolidarse despois de moito esforzo, Manuel e Felisa tiveron dous fillos, Jorge e Óscar. Este, co tempo, casou con Andrea, de ascendencia italiana, e tiveron outros dous pequenos, Ágata e o seu irmán, Kevin, o que conduce a historia ao noso tempo, a unha Arxentina da que agora emigran os galegos que un día foron acollidos.

O relato, sempre en presente, xorde botando a vista atrás. Unha mirada cargada de nostalxia e de diáspora, daquelas miles de persoas que fai non tanto, na distancia que marca o branco e negro sobre a irrupción da cor máis futurista, partiron buscando unha vida, poida que mellor, pero vida a final de contas. Os nós se avejentaron, volvéndose así fortes e irrompibles, como ese lazo que une Galicia e Uruguai, e que coñece ben, en presente, por suposto, Evelyn Canessi Castro, metade galega, metade uruguaia, ou galleguaya. Unha historia familiar dacabalo do azul profundo do Atlántico. Como tantas. Como esta.

Porque Evelyn naceu alá, para vir aquí de nena e volverse alá de moza, antes de retornar aquí agora, cunha BEME, e deixar alá e aquí recordos e vivencias, o fío dun completo relato de emigración con apenas 29 anos.

Un ir e vir, con todo, que mesmo comeza máis atrás, aquí e alá, na historia da súa tatarabuelo, que nos conduce, silenciosos, a aqueles grandes buques a vapor de finais do século XIX. O fume, branco ou negro, que máis dá, guía a historia familiar de Laxe a Montevideo. O amor fixo o resto, xa se sabe. E dúas xeracións despois, os pais de Evelyn deciden cruzar esa ponte xigantesca e solitario que une sempre Galicia e Uruguai.

“En 2002, coa crise en Arxentina, que afectou a Uruguai, o meu pai decidiu emigrar a España. Eu vinme coa miña nai en 2003”, lembra Evelyn, coa vantaxe de poder resumir a súa propia vida en dúas trazadas. Aquí e alá unha vez máis. Metade galega, metade uruguaia.

Entón, en 2003, Evelyn tiña 10 anos e unha infancia por vivir. Aos 18, unha carreira por facer, que decide cursar na Universidade da República, en Montevideo. Outra vez alá. “Fun cos meus avós e os meus tíos; un pouco con cada un”, relata á vez que recoñece ese apegamiento, ese botar de menos: “Estaba moi unida aos meus avós”.

Tamén o está a Galicia, á nosa terra, que tira, que chama, que percute niso que resumimos na morriña. “Os meus papás quedaron acá e nunca volveron”, expón Evelyn; outra vez o lazo do retorno. “Co Covid quería volver e xurdiume a oportunidade da BEME”, engade.

Hai historias que van, porque necesariamente teñen que vir. Que percorren medio mundo e varios continentes antes de terminar onde todo comezou: en Galicia. Sucedía antes en branco e negro, coa morriña acrecentada daqueles vapores de chemineas xigantes que cruzaban o Atlántico en busca dun futuro, quen sabe se mellor ou peor. E sucede hoxe a outra velocidade, á que marcan os voos comerciais, a rede universal ou as novas tecnoloxías.

Un ritmo frenético que conduce á protagonista do relato de Pontevedra a Irlanda, de alí a Francia, e logo, a República Dominicana, antes de volver a Galicia grazas ás bolsas BEME, que cada ano ofrece o goberno galego precisamente para iso, para facilitar a volta a casa de todos eses mozos que un día tiveron que partir.

Iria Salgueiro Abal é unha deles. Con 21 anos licenciouse xa en Publicidade e Relacións Públicas no Campus de Pontevedra. “Entón decidín irme a Irlanda, a Galway”, unha cidade portuaria na costa oeste do país, asentada a beiras do río Corrib, na súa desembocadura no Atlántico.

“Fun cunha amiga para buscar traballo e a aprender inglés”, prosegue o seu relato coa sinxeleza do que xa andou ese camiño. Alí atopou traballo e namorouse dunha terra que, a final de contas, non é tan diferente da nosa.

Pero hai idades nas que o tempo transcorre máis rápido e a inquietude ofrece espazos que encher. “Logo funme a Francia a estudar francés”. Alí traballou como Au Pair durante un tempo antes de volverse, non a Galicia, pero si a Barcelona, desde onde desanduvo o camiño para aterrar en Eivissa.

A emigración, a diáspora, a vida, é un relato de puntos que se unen e que só cobran sentido ao volver a vista atrás; ao virarse e observar o camiño percorrido, que vai deixando pegadas aquí e alá, en diferentes períodos intangibles, que sabemos cando empezan, pero non cando conclúen.

Sábeo ben Ana Alonso Chivite, galega do Porriño, un lugar onde as montañas de roca configuran unha paisaxe que é á vez arte, negocio e vida. Non tan distante, no fondo, de Concepción, a urbe chilena que une os dous puntos do relato vital desta galega do 85, que se foi para volver sen deixar nunca de vivir.

“Fun a Chile a estudar no último ano de carreira”, relata Ana, que recoñece o seguinte paso coa tranquilidade que outorga o presente sobre o pasado xa vivido: “Ao final estiven doce anos, ata agosto de leste mesmo ano”.

Un terzo de vida para esta licenciada en Bioloxía, que cursou os seus estudos na Universidade de Santiago de Compostela antes de que o traxecto depositásea alén do Atlántico, ese océano infinito que garda, silencioso, todas as historias da diáspora galega. Foi en 2009, cunha bolsa universitaria de intercambio 

“Quería irme fóra de Europa, e Chile, segundo dixéronme algúns profesores da Universidade, era un país marabilloso para unha bióloga”, prosegue Ana, que chega así a Concepción, unha cidade de 200.000 habitantes, onde non están os seus pais, José Luis e Paz, nin o seu irmán Jorge, nin a familia enteira, nin os amigos, nin tantas outras cousas que supón sempre o deixalo “todo atrás”.

Aínda que os galegos, como é sabido, adaptámonos, e Ana non ía ser unha excepción. “Non é tan distinto, por iso tamén acabei quedándome tanto tempo”, recoñece mentres que pon o acento na cultura latina e o clima, similar ao de Galicia. Factores que, a pesar desa boa morriña irrenunciable, terminaron por deixala máis dunha década alén do Atlántico.

Bo, iso, e o peso do humano, as relacións que empezan e alónganse, que terminan mesmo nunha voda. Porque alí, en Chile, en Concepción, Ana coñeceu ao seu marido, JoséAndrés . Outro punto máis que unir a este relato. Como a vivenda comprada ou o desempeño laboral como visitadora médica. Factores que, se se suman, dan como resultado a manida estabilidade tan desexada.

Esta é unha historia de ida e volta, de volta e ida, para acabar indo e vindo novamente. É o relato da emigración e a diáspora, que se tece case sen querer entre as ondas escuras do Atlántico, aquí e alá; entre Galicia e Arxentina neste caso.

Porque de Galicia eran Jesús Iglesias Ramos e Carolina Pérez Carrera, dous mozos galegos, de Lugo e Fonsagrada, aos que a guerra civil colleu, como a tantos, como a todos, con demasiadas cousas por facer. Tantas, que nos 50 decidiron buscar un proxecto vital en Buenos Aires, onde marcharon nunha época na que as viaxes se facían aínda en branco e negro cargado de tristeza e nubes de vapor.

Alí, que case é como aquí para un galego, levantaron a súa propia historia, que inclúe, entre outros, a Ricardo Iglesias Pérez, un dos fillos do matrimonio, que casou, tamén alí, con Alicia Gualati Canziani, antes de que ambos viñesen aquí, a Lugo, onde tiveron dúas nenas: Macarena e Anahí Iglesias Gualati. Chegamos, así, por fin, á verdadeira protagonista do relato.

Un conto que transita outra vez a través do azul eterno do Atlántico, porque Ricardo e Alicia partiron de volta cara a Arxentina cando Anahí tiña apenas tres anos. Corría o ano 84 e a emigración seguía, e segue, escribíndose a ambos os dous lados do océano.

“Desa época teño só os recordos das fotos, pero non persoais; gardo na memoria cosas que me contaron”, relata Anahí, cuxo primeiro recordo propio de Galicia é o dun frío Nadal en Lugo con 8 anos. “Era un frío intenso, moi distinto a Buenos Aires. Alí as festas do Nadal celebrámolas con humidade, en pleno verán. Lembro o agarimo co que me recibiu toda a familia e os amigos dos meus pais”.

Un agarimo recíproco que se mantén ao longo do tempo, en todas esas idas e vindas que Anahí foi levantando cos anos: “Despois vin de moza moitas veces para visitar á familia, en época de vacacións en Arxentina, sempre en contacto con Galicia e con España”. 

Esta historia comeza en Teo, aínda que ben podería facelo noutro lado. En Londres, en Montreal, en Dubái, México ou Canarias. Que máis dá. Ou talvez si que importe, porque aquí, en Galicia, en Teo, en Santiago, “vívese moi ben”, como recoñece nosa protagonista, Adriana Lueiro Espantoso, galega universal, como moitos, como tantos, como todos aqueles que un día tiveron que emigrar, noutro século en branco e negro, ou en presente, con cores e internet, e que ao final volven, retornan, porque a terra, para que enganarnos, tira. Sobre todo, se se vive tan ben. 

Pero nese ir e vir buscando o lugar de cada cal, o relato pode dar moitas voltas. As suficientes, polo menos, como para converterse en ‘Imparable’, nunha corrente de ideas, de esforzo e de traballo capaz de arrastrar a moitos outros. Como é o caso, valla a redundancia, de ‘Imparable’, o gran proxecto vital de Adriana, que terminou Comunicación Audiovisual sendo apenas un nena camiño da madurez, ou unha muller aínda demasiado nova.

“Ao terminar a carreira, en 2013, o panorama era desolador. Non tiña nin idea de como buscar un traballo; iso é algo que non che ensinan na escola nin na universidade”, subliña Adriana, que aos poucos foi comprendendo intangibles e certezas, como que “enviar un currículo non é algo que funcione”, ata que por fin deixou atrás Teo.

“Aos 20 anos fun por primeira vez fóra de España”, prosegue, resumindo o relato da súa vida coa sinxeleza de quen xa pasou por aí. Primeiro de Erasmus a Francia, logo a Málaga, máis tarde a Londres. A City gustoulle, pero cando acabou as prácticas “seguía sen saber como buscar un traballo”.

Cun inglés “un pouco macarrónico”, atopar unha boa opción profesional resultaba “complicado”, polo que optou pola hostalería para manter a súa estancia en Londres. Alí coñeceu tamén á súa parella: “Ela estudou na London Business School, e si que lle ensinaban como buscar un traballo”, sinala Adriana. Cousas tan básicas como que “os salarios se poden negociar”, por exemplo.

Santa Comba, como tantos outros pobos de Galicia, ten o seu pedacito de historia; un retrinco de vidas humanos que acaban por configurar un relato peculiar, o da nosa terra, o da vida facéndose a si mesma, ano a ano, golpe a golpe, coas súas peculiaridades, coas súas familias, coas súas idas e vindas. Un traxecto percorrido ao longo do último século pola diáspora, ese conxunto de homes e mulleres que un día houberon de partir, e que agora, polos motivos que sexa, volven para gozar dunha Galicia máis próspera e moderna, de vangarda, pero sempre acolledora.

Sábeo ben Ana Lucía Barcia, brasileira de 48 anos, pero “un pouco galega de alma”. Así se define ela coa seguridade que confire saberse, no fondo, dese conxunto de historias de Santa Comba, de onde eran os seus pais antes que de Brasil, onde partiron en busca do futuro que, entón, non podían conseguir aquí.

O relato, como tantos, como todos, técese contorna a ese Atlántico que se cruza unha e outra vez. “O meu avó por parte de nai partiu para Brasil, onde estivo un tempo antes de levar a un irmán, e logo a outro. Alí empezaron a traballar no que aparecía. Na colonia fixeron un grupo de coñecidos da rexión de Santa Comba”, resume Ana Lucía coa sinxeleza propia da emigración, esa que dá por suposto cousas tan difíciles como deixar atrás a túa patria e o teu presente. E engade: “O meu avó por parte de pai foise primeiro a Cuba e logo a Uruguai”. Máis diáspora, máis idas e vindas.  

E así, case sen querelo, o relato teceuse alén do azul inmenso do océano, tan lonxe e tan preto de Galicia. “Ao final, a miña familia quedaría en Brasil ata 2018”, continúa Barcia o seu relato, no que se mestura algunha viaxe de infancia e mocidade á nosa terra, antes deste volver definitivo marcado polo seu novo negocio, para o que contou co apoio da Xunta a través do programa de retorno emprendedor.

Calquera historia de diáspora é como unha xigantesca onda con resaca. Un relato que rompe ao carón do Atlántico, para volver sempre, con maior ou menor forza, a través das correntes do océano, nun ir e vir anónimo e persoal, de historias compartidas de nome e apelidos, que se entrelazan a ambos os dous lados do azul inmenso do océano.

Ben o sabe Karina Alejandra Lomba Díaz, que iniciou a novela da súa vida en Arxentina, neta de galegos, como moitos, como tantos, daqueles que un día tiveron que partir, deixando atrás, no recordo, unha delicada imaxe de tristeza en branco e negro. “Os meus avós por parte de papá eran de Galicia, de Lugo e de Pontevedra. O meu papá xa naceu en Arxentina, con tres irmáns máis”, expón Karina coa sinxeleza da diáspora.

Ese mesmo éxodo que, despois de miles de voltas e requiebros, tróuxoa de volta ata Galicia, inexplorada e coñecida ao mesmo tempo. Unha Galicia da que afirma, convencida: “É o meu lugar no mundo; atopeino”. Unha frase redonda, contundente, que cobra máis sentido, se cabe, nos beizos dunha neta de emigrantes que naceu, creceu e fíxose muller en Arxentina, onde traballou 20 anos de enfermeira antes de montar o seu propio estudo de pilates, e que, finalmente, decidiu “vender todo e buscar novos horizontes” porque alá, por desgraza, xa non hai “nada”.

Horizontes familiares, iso si. Os da terra das súas raíces, a nosa terra. Os dunha Galicia onde chegou tras a súa filla, Lara, que decidiu vir traballar a España co seu noivo, Juan Pablo. “Viñémonos a Madrid; el tiña traballo aquí. Cando a miña nai veu co meu irmán, optamos por Galicia, que era onde estaban os meus avós”, resume.   

“Alá non se pode”, retoma Karina o fío do relato, unha madeja de nostalxia e de morriña, que se abre paso cara a hoxe desde un pasado recente e imposible, no que “hai que pagar desde seguridade social ata educación”, e no que “non se pode camiñar pola rúa co celular na man ou coa mochila colgada atrás”.

Hai historias que veñen e van, e outras que duran toda unha vida; que se balancean sobre ou azul escuro do océano nunha peregrinaxe inconclusa que, cousas do destino, sempre acaba atopando unha saída, un porto, un templo ao que arribar.

Podería ser ou caso de Rafael Pardo, galego de 37 anos; ou mexicano desa idade; ou londiniense a tempo parcial. Cidadán do mundo coa nosa terra de fondo, nunha paisaxe esvaecida pero presente, que compasa a traxectoria persoal e profesional deste publicista que hoxe volve empezar a súa vida nesa Galicia tan nostálxica, tan definida, a trazos, pola emigración, do e de moitos, con sabor a morriña en cada paso.

“A emigración galega é moi diferente; sempre tes como a morriña, a sensación de que hai que volver, hai que volver... E moitas veces, cando volves, xa non é nin de aquí nin de alá”, resume Rafael ese sentimento de diáspora, de camiñar en busca dun relato, dunha terra, a propia ou a allea.

De familia galega -ou seu avó era de Doade (Ourense)-, Rafael, como tantos, naceu xa en México, onde se crío e formouse ata que, con 20 anos, volveu a Galicia. “Montei unha empresa de márquetin e foime moi ben. Estiven case sete anos e medio, pero ao final marcheime a Londres”, lembra, coa rapidez de quen sábese de memoria ou vivido.

Este primeiro reencontro coa terra chega en compañía dúas seus pais e ou seu avó, que entón tinga xa 94 anos. “En México non vívese como aquí. Foron vos meus pais vos que decidiron volver, porque había mellores oportunidades”, prosegue Rafael. Iso, e algo máis, algo que probablemente só Galicia e vos galegos entenden e que chega a provocar milagres: “Ou meu avó rexuveneceuse. Chegou en cadeira de rodas e saíu andando”.

Din que a vida está chea de pequenas decisións que só cobran sentido cando se bota a vista atrás. Relatouno mellor que ninguén Steve Jobs no seu soado discurso na Universidade de Stamford: “Non podedes conectar os puntos mirando cara ao futuro; só podedes conectalos mirando cara ao pasado. Por tanto, tedes que confiar en que os puntos, dalgunha maneira, conectaranse no voso futuro. Tedes que confiar en algo, o que sexa”.

Sábeo ben Soraya María Redondo Taboada, galega de 32 anos, media existencia buscándose a vida e outra media estrañando a súa Galicia, coa morriña ao lombo, refuxiada nun pedacito de maleta, confiando, esperando, desexando, poder unir os puntos cara atrás e atopar que o destino ou o que sexa tráena de volta a casa.

Un ‘o que sexa’ que, neste caso, ten nomes e apelidos: as bolsas BEME, acrónimo en galego das Bolsas Excelencia Mocidade Exterior, que cada ano promove o goberno de Galicia, e que esta vez permitiu a volta a casa de douscentos novos da diáspora, galegos, ou netos ou fillos daqueles que algún día tiveron que emigrar.

Soraya fíxoo por necesidade, ese lugar común que afectou a tantos mozos da súa xeración, de aquí e de alá, arrasados por unha crise económica que outros urdieron mentres eles trataban de escribir algún relato, o seu relato.

“Estudei Belas Artes en Pontevedra. Logo funme de Erasmus ao Porto e volvín a Pontevedra a facer un máster de Educación”, expón tirando deses mesmos recordos que mesturan, a intres, a impotencia: “Tentei traballar aquí, pero colleume unha época difícil. Terminei en 2012 e non atopaba traballo. Fun a Inglaterra tirándome dos pelos por estudar Belas Artes”. Primeiro punto.

Alí a historia mellora, aínda que sempre cargada de morriña. Soraya se muda a unha aldeíña británica no condado de Gloucestershire, Stroud; preto da portuaria e coñecida cidade de Bristol. Un lugar cargado de encanto, pero tamén de nubes e de choiva

“O clima era terrible”, subliña esta galega de Santiago, un lugar onde a choiva é arte. Pero a todo hai quen gana: “Pensaba que estaba afeita. A choiva podía non importarme, pero no inverno apenas había horas de luz. Ía traballar ás oito da mañá e era de noite, e volvíame a casa ás cinco da tarde e era tamén de noite”.