Con todo, a viaxe non fixera máis que comezar. “Unha empresa ofreceume traballo en República Dominicana”. E que fixo Iria? Voar ata un país apaixonante no que permaneceu tres anos e medio. Un mundo distinto cun ritmo diferente; unha cultura de envoltorio similar pero de fondo por descubrir; un lugar no que tempo pasa máis amodo cada día.

“Ao principio chócache. Ou che engancha ou che volves tola. Tes que afacerche á vida caribeña”, sinala. E cando xa estaba afeita, parte daquela morriña, ou algo parecido, chamou á porta. “Coa pandemia estiven un ano e sete meses sen vir. Tiña que volver a casa, estar un tempo tranquila, aproveitar a oportunidade de traballar en Galicia”. E entón, apareceron as bolsas BEME. “Decatouse o meu pai”.

Iria non o dubidou e pechou o círculo despois de viaxar por medio mundo; literal. Grazas á bolsa estudou un máster no Campus de Ourense en Planificación e Dirección do Turismo Interno e de Saúde.

Agora non planifica a longo prazo. Nunca o fixo. Gustaríalle quedar “unha tempada”. Quen sabe. Talvez máis tarde haxa que partir de novo. Por agora goza da súa terra, de Marín, da familia, do cocido, dos ‘furanchos’ e deses pratos da avoa que, como todo o mundo sabe, non se atopan en República Dominicana. Por moito que un goce aquelas terras.

Con todo, o groso da vida de Anahí discorre en Arxentina onde a nena deixa paso á muller, onde crece e atesoura os seus recordos, aínda agora, aínda mesmo “sen perder ese incansable “vínculo con Galicia”. Alí, en Buenos Aires, estuda Socioloxía e traballaba no Consello Profesional de Ciencias Económicas da Cidade Autónoma, na parte de recursos humanos, labor que compatibilizaba con outro emprego en temas de responsabilidade social corporativa na consultora AG Sustentable.

Pero iso, como o verbo indica, é xa pasado. O presente transcorre outra vez aquí, en Galicia, onde volveu grazas a unha bolsa BEME (acrónimo en galego de Bolsas Excelencia Mocidade Exterior), que cada ano impulsa o goberno galego para facilitar a volta a casa de todos aqueles que un día tiveron que partir.

Como Anahí, que tiña “moi claro” o máster que quería facer: “Postuleime só a un, ao de Administración Integrada de Empresas e Responsabilidade Social Corporativa na Universidade de Vigo, e por sorte saíu ben”.

Agora goza de Vigo e da súa costa, dunha cidade caótica e bela por igual que non coñecía, protexida sempre polo remanso da Ría, ese “mar precioso que lle dá un encanto especial”.  E faio despois de volver vía Lugo este verán, “onde teño familia”, e de celebrar na nosa terra o seu corenta aniversario.

Unha terra da que goza mentres pensa en que lle deparará o futuro. “A miña vida estaba alí, aínda que nunca perdín o vínculo con Galicia. Este ano xurdiu a posibilidade a través das bolsas e decidín postularme. Foise dando todo de maneira bastante sinxela”, continúa Anahí xa do tirón.  

Atrás deixa unha vida “bastante organizada” á que non sabe se volver. “Vin pensando en facer o máster e deixar que a vida me sorprenda”, resume Anahí, tranquila a pesar de todo ante “a vertixe” que produce “tanto cambio”. A final de contas, sexa onde sexa, aquí ou alá, o seu relato continuará nese fogar común que une Galicia e Arxentina, Arxentina con Galicia. Que máis dá.

Con todo, observándoa, a nova galega tampouco tiña claro que aquel estilo de vida fose o seu: “Non quería poñerme a traballar nunha oficina; ela entraba ás 9 da mañá e saía ás sete da tarde”.

E entón, case sen buscalo, chegou o que buscaba. “Estaba a buscalo sen darme conta. Eu deixara o meu traballo para ir viaxar por Asia durante uns meses e estando alí, sentín que por fin estaba a vivir a vida que eu quería e non me imaxinaba volver atrás. Entón vin a oferta de traballo na internet e aí souben que tiña q conseguilo fose como fuse”.

Esta oferta acabou sendo o seu primeiro traballo online: asistente virtual para un blogue español. Un desempeño que lle permitiu, ao mesmo tempo, viaxar por Latinoamérica, Estados Unidos e Canadá. O roteiro, o traxecto, físico e vital, conduciuna a Montreal, onde mudouse coa súa parella un par de anos.

Alí, máis preto sen sabelo da meta, seguía traballando para os seus clientes: Project Management, Online Business Management… Viviu así un proceso de aprendizaxe que terminou por facer dela o que é, permitíndolle comezar a axudar a emprendedoras dixitais. “Pero unha e outra vez contactábanme mulleres que ao final non facían nada. Dáballes unha información valiosa pero non a aproveitaban. Frustrábame tanto iso que me puxen a investigar. A estas mulleres non lles bastaba con ter a claridade sobre os pasos para tomar, senón que tiñan un problema de confianza e seguridade. Deime conta de que o problema se estendía a máis ámbitos”, expón Adriana.

O NACEMENTO DE 'IMPARABLE'

Que sucedía entón? “Que nos libros cos que me formaba estaban escritos por homes, e non se abordaban temas como a falta de seguridade ou a confianza, cuestións máis recorrentes nas mulleres. Isto animoume a solucionar o problema, e empecei a formarme tamén con mulleres: fixen un curso de coaching e lin material escrito por mulleres”, responde.

E así naceu ‘Imparable’, un programa destinado a mulleres profesionais e emprendedoras que busca que poidan decidir que queren facer coa súa vida profesional, crer que poden facelo e ter un plan para logralo.

Unha iniciativa impulsada grazas á liña de apoio ao retorno emprendedor, que cada ano promove a Xunta de Galicia para axudar a montar os seus propios negocios a todos aqueles galegos que un día tiveron que partir.

O de Adriana permitiu axudar xa a mulleres de todo tipo, de perfís moi diferentes: desde paradas ata empregadas de grandes multinacionais ou emprendedoras do mundo dixital. “O curso funciona para todas porque trata temas universais”, resume á vez que recoñece que empezou o proxecto antes da axuda de retorno emprendedor, pero que grazas a esta puido “investir en material online, gravar vídeos e atraer máis xente”.

E todo, por suposto, desde Galicia, desde Santiago, onde decidiu volver coa súa parella. Talvez porque o inverno en Montreal é demasiado duro; talvez porque a terra sempre tira; ou talvez, e simplemente, porque “aquí vívese moi ben”. Máis se cabe, se podes cumprir o teu soño e axudar a outras a alcanzalo. 

Pero vaiamos por partes. O primeiro reencontro con Galicia produciuse con apenas 8 anos. Unha estancia dun ano na que Ana Lucía chegou a continuar aquí parte dos seus estudos. Desa época apenas conserva algún recordo; imaxes que se fan máis vívidas, máis presentes, na segunda viaxe: “Volvín cando tiña 20 anos, e quedeime outros tres”.

Con todo, e a pesar de todo, o relato prosegue de novo en Brasil, onde “a vida foi pasando, pero sempre con ganas de virme de novo a Galicia”. Unha Galicia empapada de recordos e cultura xa aprendida, na Casa de España, en Río, onde “a maioría eramos galegos”, e onde “tiñamos moitos eventos que me facían sentirme como aquí: romarías, orquestras…”.

E así, talvez porque a terra tira, ou porque a alma galega pesa máis que o corpo brasileiro, Ana Lucía emprendeu a aventura do retorno. Fai apenas tres anos. Atrás deixaba presente xa pasado, coa promesa dun futuro por diante: “Estaba complicado; alí dáballe á cabeza por todo. O negocio do meu pai, o medo ao asalto sufrido, a tensión diaria por non conseguir traballo…”.

Un traballo que, recoñece Barcia, chegou xusto no momento de partir: “Pero era con desprazamento, a un sitio non moi recomendable”. Outra vez o medo, a falta de seguridade como contraposición a esa tranquilidade tan galega, descuberta naquel segundo encontro xuvenil, con vinte anos.

“Entón deime conta do que era o acougo: todo era moito máis seguro, non había comparación posible. Agora, por exemplo, estou a facer un máster, e paro o coche no aparcamento, co portelo baixado, sen problema. Alí non mo exporía”, describe Ana Lucía, que volveu a Galicia cos seus pais e coa súa irmá, un grupo ao que se sumou recentemente a súa sobriña.

Aquí puxo en marcha o seu propio negocio, unha tenda de produtos naturais e ecolóxicos, como un herbolario, que ten previsto abrir fisicamente en Santa Comba antes de que acabe o ano. Por agora, conta xa coa súa propia páxina web: nosomundoverde.com, onde se poden adquirir estes produtos, tanto na parte alimenticia como de utensilios do fogar.

Un negocio para o que contou co apoio do programa de retorno emprendedor que cada ano promove o Goberno galego, para facilitar a volta a casa de todos aqueles que un día tiveron que partir. “Coñecín o programa por GaliciaAberta. Primeiro tentei lograr un traballo, pero estaba difícil. Son psicóloga de profesión, e a homologación do título era complicada”, expón Ana Lucía.

Faio, xa, desde Galicia, desde esa Santa Comba que un día os seus pais tiveron que deixar e á que volveron, case sen querer, medio século despois. Cousas da morriña, da diáspora, ou da alma galega que nunca deixou de existir.

“En Arxentina non podes ir á casa dun amigo a 400 metros porque é perigoso”, resume, contrapoñendo esa incerteza ás certezas, á Galicia “impagable” que ofrece “a posibilidade de progresar e de emprender”; á Galicia dos recordos, da uva tinta dos contos da avoa, do “aire lindo” e a “xente moi amable”.  

Esa Galicia á que Karina volveu tras “vender todo” en “busca de novos horizontes”; unha viaxe que puido emprender grazas, en parte, ao programa de apoio ao retorno emprendedor que cada ano impulsa o Goberno galego, e que lle axudou a poñer en marcha unha máquina totalmente innovadora.  

“Sempre tiven a idea de deseñar unha máquina que vira hai tempo en Brasil. A miña filla e o meu xenro axudáronme co plan de negocios”, prosegue Karina relatando, emocionada, o invento ao que lograron darlle forma: unha máquina que permite soster no aire un colchón sobre a que un pode realizar calquera actividade física. Pilates, ioga, adestramento funcional, taichí. “É bastante versátil e mandámola a fabricar aquí en Galicia”.

Un punto de apoio sobre o que mover o mundo, o seu mundo. “A máquina non está en Europa en ningún lado”, retoma Lara coa explicación deste proxecto. “A miña nai viuna porque hai doce anos que está no mundo do pilates, e por redes sociais coñece doutros lugares”, continúa, relatando os cambios introducidos, “necesarios para un mellor funcionamento”.

Un esforzo que deu os seus froitos: a máquina xa está á venda a través da web kalewa.es. ‘No aire’, en hawaiano, e nunca mellor devandito. O primeiro paso dun negocio que busca agora un lugar físico para crecer, e no que seguen abundando vontade e decisión. Como a de Lara, modelo nas fotos, en busca dun equilibrio imperfecto que conduce á perfección, a esa figura que se sustenta sobre unha plataforma sostida, ese punto no que todo cobra sentido. A Galicia.

Rafael, con todo, deixaba atrás unha vida, o recordo dun traxecto da infancia á madurez: amigos, clases, festas, universidade, plans… Morriña, aínda que investida. “Xa non mirei para atrás; deixei toda a vida atrás, porque estaba como nun dilema: gustábame Galicia, pero en México quedaba todo o que coñecía”.

O peso da morriña

Unha situación distinta á de Londres. Alí “a morriña era súper forte”. “Fun coa idea de marcharme un mes, aínda que finalmente quedeime. Ía coa maleta e co que levaba na carteira”, prosegue Rafael un relato que se acelera entre traballar de camareiro, limpando váteres, de relacións públicas ou de axudante nunha discoteca. “Tiven máis de doce empregos en tres meses”.

Logo volveu ao seu, a unha axencia de márquetin e publicidade, antes de fundar a súa propia empresa e de volver, como non, a Galicia. Iso sucedeu xa en 2019, despois de 8 anos na City.

Un segundo encontro coa terra que se produce, nesta ocasión, co apoio do programa de retorno emprendedor que cada ano promove o Goberno galego para facilitar a volta a casa daqueles que un día tiveron que partir, e que agora buscan impulsar na nosa terra os seus proxectos profesionais e persoais. 

Este retorno está marcado polo Brexit. “Xa sabía que tiña que regresar”, asume con franqueza. Unha vinda que coincide co inicio da pandemia: “Veume fenomenal para ver que facer. Foi xusto entón cando atopei as axudas ao retorno emprendedor e montei a empresa, a axencia dixital de márquetin, Somar Media”.

Agora Rafael prosegue o seu soño en Pontevedra, aínda que cun vínculo directo con Londres, onde ten o 60% dos seus clientes. Un escenario fácil, asumible, apenas un voo de dúas horas despois de media vida entre dúas terras. Tempo suficiente para saber o que un quere e, sobre todo, para aprender a gozar da morriña.  

Alí, en Stroud, comeza como ‘Au Pair’ coidando nenos. Pero pronto dá o salto a un deses postos que levantan a autoestima e cambian o trazo do relato. “Era un estudo de arte no que traballaba para algúns dos mellores artistas do mundo, como o escultor Damien Hirst, por exemplo. Goceino moitísimo e sentinme moi orgullosa”, sorrí Soraya. Segundo punto.

A pesar de todo, e tras dous anos, xorde outra oportunidade profesional: a docencia. Comeza así a dar clases de arteterapia e cerámica nun colexio próximo a Stroud. Outros dous anos. Terceiro punto.

A volta a casa

Soraya goza de boas condicións laborais, de estabilidade e o gusto polo que fai… Pero a morriña segue axexando, escondida nun rinconcito de Stroud desde o que non pode evitar que comece a “nacer o desexo de volver a Galicia”.

“Botaba moitísimo de menos todo. Os costumes, a xente, a familia… O humor, a comida, os horarios, o ambiente. Todo”, dispara a pelacorpo a filla de Manuel Redondo e María Elena Taboada. Agora a historia acelérase, preto xa do último destino, do último punto que trabar. O cuarto.

“Comecei a buscar traballo en Galicia e non tiven sorte. Veu o coronavirus e apareceron as bolsas BEME. Apunteime e foi a miña salvación; a gran oportunidade de volver a casa, de seguir formándome, de ampliar o meu currículum”, detalla desde Pontevedra, onde cursa un máster en Dirección de Arte na Facultade de Ciencias Sociais e da Comunicación.

Soraya conclúe o seu relato unindo todos eses puntos cara atrás, dun nun, de Belas Artes a Straud e outra vez a Pontevedra, con eternas idas e vindas de trens, avións e autobuses, que terminan por ofrecer un debuxo claro e nítido: Galicia. Un lugar do que nunca se quixo ir e ao que sempre desexou volver. 

Polo outro lado da familia, a historia, situada en Fene, resulta distinta e similar ao mesmo tempo. “Ese bisavó era como un vagabundo”, resume Noelia un relato que transita por Cuba e Estados Unidos antes de terminar en Arxentina. “Os irmáns do meu avó fóronse para alí, pero el quedou aquí; xa coñecera á miña avoa”.

Pero a familia sempre tira, e se non tira, presiona, polo menos para poder xuntar a todos. “Terminouse indo cara alá”, prosegue Noelia. Pero fíxoo xa casado e cun fillo -o seu pai Juan Maximino- que apenas tiña un ano.

Tocou entón a época do apoxeo peronista, e o descubrimento dunha nova realidade. Dos campos e a casa de Galicia á vida nun conventillo en Buenos Aires, aquelas construcións de grandes edificios onde se apiñaban os emigrantes en condicións moi precarias. 

“O meu avó era trazador do estaleiro de Ferrol. Decatouse ao chegar de que ían abrir un estaleiro, que é o máis importante de Arxentina, e mudouse a Enseada, para buscar traballo aí, e conseguiuno. Co tempo, comprouse un terreo e fíxose a súa propia casa, adquirindo os materiais levantándoa el mesmo”, prosegue Noelia.

Un esforzo continuado e decidido grazas ao cal o seu pai puido estudar medicina e, porque a vida sempre é así e todo cobra sentido cando se unen os puntos cara atrás, “coñecer á miña mamá”.

Juan e Irma casaron e tiveron dous fillos -Noelia e Juan-, e podería dicirse, como case sempre, que foron felices, máis aló do racho familiar. Esa cicatriz da diáspora que cura co tempo pero que sempre deixa marca: unha parte da familia a cada lado do Atlántico. “A da miña avoa quedou en España”.

Juan volveu dúas veces; e as dous só. Co tempo, sería Noelia a que chegaría á terra das súas raíces. A esa Galicia “accesible” na que “ás doce da noite había xente na praza”: “Todos camiñando, festexando, con seguridade…”.

Unha viaxe no que se acumulan recordos e certezas, como o do amor pola cultura propia. “A música, a comida… a xente mostrábase orgullosa do seu. En Arxentina non sucede; ata dá un pouco de vergoña”, recoñece Noelia, que permanece unida a aquel momento de “diversión”, de “sentir que estaba na casa”, de “non querer volver”.

A volta a Galicia coas BEME

A vida, con todo, ten distintos carreiros que acaban conducindo ao mesmo sitio. Neste caso, a Galicia. Noelia volveuse a Arxentina para terminar a tese de grao, e logo comezou a traballar. Os días seguiron ás semanas, aos meses e aos anos, e sempre, de fondo, a terra das súas orixes; a nosa terra.

“Todos os anos anotábame nalgunha bolsa: erasmus, Carolina…”, prosegue Noelia o seu relato, no que temor e a esperanza, esa combinación tan típica de calquera proceso migratorio, entrelázanse. “Tamén tiña medo; chegou a crise do 2008 e non tiña traballo. Con todo, nunca me saíu nada. Levaba dez anos anotándome, e chega un momento no que desistes. Tiña xa 34 anos e víñame ‘grande’ para empezar de novo noutro lugar”.

Con todo, o destino é como un neno caprichoso; como unha desas antucas ao aire no verán, que corren arrastradas por un refacho de vento. Así, de súpeto, en metade dunha pandemia e sen querelo, apareceron as BEME, que a trouxeron de volta ata Galicia para facer un máster de Social Media na Universidade de Vigo.

 “Chegoume un mail da Xunta e anoteime por inercia; non tiña nin esperanza”. Tal é así, que se esqueceu do tema ata que recibiu outro correo informándolle de que fora preseleccionada. “Aínda víao afastado: tiña que matricularme, estabamos coas restricións da pandemia… Pero fun facendo todo e acabei seleccionada”.

E aí, nese preciso instante, houbo de volver atrás -a aquel momento no que quixo quedar en Galicia e partiu cara a Arxentina-, e enfrontar outra vez a decisión: “Despois de moito pensar e moitas dúbidas deime conta: Arxentina, no fondo, botoume”, volve a sincerarse Noelia, apenada por ese sentimento de saber que a túa propia patria non alberga todo o que che gustaría que así fose.

“Cando volve, es estranxeiro no teu propio país”. Un resumo perfecto da emigración, do que, ao final, espérache despois de deixar atrás á túa familia, de empezar de cero, de parir soa para estar logo acompañada, por Martín, a súa parella, tamén de ascendencia galega. “Baila e toca a gaita, e era socio do Club Arzuán Mellidense. É moito máis galego que eu”, chancea Noelia, xa desde Galicia. Desde esa terra da que se namorou cara a unha década, e que volveu a plantarse no seu camiño.   

Sofía chegou a elas por internet, ese océano tan fácil e rápido de navegar que é capaza de unir dous puntos no tempo dun bostezo. Neste caso, outra vez, como sempre, Galicia e Arxentina, Santiago con Buenos Aires, co Corcubión, un pedacito de Galicia na diáspora, unha asociación da nosa terra, unha de tantas, onde se instalaron Leonardo e Dores fai xa demasiado tempo, despois de coñecerse no Club Mocidade de Saavedra.  

Paradoxos da emigración e do relato daqueles dous mozos que naceron case á beira para ir coñecerse en Arxentina, paso previo á chegada das fillas -Julia e Graciela, nai de Sofía- e do propio negocio familiar: a fábrica de pastas Paz.

Crecer rodeada de Galicia

Unha historia co azul e branco de Galicia sempre ao fondo, ata o final. “Toda a vida seguiron indo ao club. En 2019 entregáronlle ao meu avó un premio por ser un dos socios máis antigos. El ten 92 anos, e a miña avoa 86. E queren viaxar agora a Galicia”, relata Sofía, sen sorpresa, consciente, talvez de que a terra tira máis que a pandemia.

Ela creceu así, rodeada de Galicia, co millo gardado no recordo, e o sabor do polbo da súa avoa moi presente. “Fai o mellor polbo á galega que probei na miña vida”, prosegue Sofía o seu relato, que pasa por partidas de cartas, música, bailes, festas galegas ou Queimada. Todo no Corcubión. Todo en familia.

“Tamén recordo aos meus avós vendo a TVG. Os meus curmáns saían na tele porque tocan a pandeireta; incluso unha curmá é profesora”. Máis Galicia na vida de Sofía. Tanta, que o futuro pasa tamén pola nosa terra. “A idea é quedarme. Vir coa bolsa é unha oportunidade enorme, pero aquí hai aínda máis oportunidades”.

Atrás quedan numerosos recordos -o doce de leite, a familia, “os afectos”- e un puñado de parentes a ambos os dous lados do Atlántico. Un relato construído dacabalo entre o choclo e o millo: ese lugar común que une Buenos Aires con Santiago, mesmo nun hórreo, mesmo sen saberse.