Galicia se convertirá na primeira comunidade autónoma que dará a posibilidade aos seus cidadáns de conseguir un certificado de competencias dixitais.

Este certificado acreditará os coñecementos en materia de novas tecnologí­as.

Neste sentido, cabe destacar que haberá dous tipos posibles de certificación. O primeiro refírese á certificación por áreas de dominio competencial, ou agrupación de competencias, destinado aos niveis de aptitudes menores.

O segundo tipo serán as certificacións por cada unha das competencias, destinadas aos niveis de aptitude máis avanzados.

As certificacións avaliarán 21 competencias englobadas en 5 áreas de dominio: información e datos, comunicación e colaboración, creación de contido dixital, seguridade e privacidade e solución dos problemas.

O certificado galego de competencias dixitais terá unha vixencia máxima de cinco anos, salvo no caso en que se modifique o Marco galego de competencias dixitais, no cal poderá perder a súa vixencia anticipadamente. Nesa situación, as persoas con certificaciónn teerán un prazo de doce meses para renovala.

O Marco galego de competencias dixitais, que entrará en vigor o 1 de xaneiro de 2022, alíñase co eixo 2 da Estratexia Galicia Dixital 2030: a configuraciónn dunha sociedade dixital e inclusiva e, en concreto, coa área de actuaciónn 1: promover as competencias dixitais para non deixar a ninguén atrás. Tamén fortalece a capacitación dixital do empregado público, de acordo co eixo 1: Goberno e Administración intelixentes.

A Estratexia Galicia Dixital 2030 máracase como obxectivo para 2025 que o 70% das persoas galegas teñan competencias dixitais básicas, das cales, polo menos, o 50% sexan mulleres.

Neste sentido, o Observatorio da Sociedade da Información e a Modernización de Galicia (Osimga) constata que en 2020 aumentaron as competencias dixitais da ciudadanía ata alcanzar o 52,1% da población. Un 35,3% das persoas de Galicia de 16 a 74 anos tiñan competencias dixitais avanzadas en 2020, fronte ao 29 % no ano 2019. En termos evolutivos, representa un crecemento do 21,7% no último ano, o que supera o ritmo de incremento que se rexistra en España (13,9%). No que se refire ás competencias dixitais básicas, os datos indican que a situaciómn de Galicia é similar á media española: un 16,8 % dos/das galegos contan con capacitación dixital de nivel básico fronte ao 19,1% da media estatal. Cabe destacar que o 80% das persoas de Galicia mostran competencias dixitais básicas ou avanzadas nas categorías de información e comunicación.

O Instituto Tecnolóxico de Galicia (ITG) e o Instituto Nacional de Técnica Aeroespacial (INTA) traballarán conxuntamente para que o hidróxeno producido a partir de fontes de enerxía renovables sexa unha alternativa viable e limpa para as operacións con drons, especialmente no escenario de alta densidade de voos que a normativa habilitará nos próximos anos.

A alianza investigadora entre ITG, centro tecnolóxico privado de referencia en enerxía e sistemas aéreos non tripulados, e o INTA, organismo público de investigación do Ministerio de Defensa, permitirá aos drons aumentar a súa dispoñibilidade ao incrementar a súa autonomía de voo e reducir os tempos de reposición en puntos de recarga automatizada, coñecidos como vertipuertos.

Ambas as entidades amplían desta forma unha intensa relación previa que nos últimos anos, no ámbito enerxético, centrouse no ámbito do almacenamento e xestión de enerxía eléctrica de orixe renovable, ou o desenvolvemento de tecnoloxías facilitadoras para a mobilidade con vehículos eléctricos.

Voos sustentables e máis operacións en distintos escenarios

O hidróxeno verde obtense mediante electrólise, un proceso polo que, a partir de auga e electricidade prodúcese hidróxeno e osíxeno por separado. Un combustible cuxas únicas emisións son osíxeno e vapor de auga.

A pila de combustible que fornece electricidade aos motores producirá a enerxía demandada a partir de hidróxeno verde. O traballo con drons de diferentes tamaños permitirá dar servizos con esta enerxía a múltiples casos de uso como labores de inspección ou repartición de paquetería lixeira, pero tamén para a carga de grandes volumes ou transporte de persoas (taxis aéreos non tripulados).

Recárgaa automatizada de hidróxeno permitirá a este tipo de sistemas aumentar en máis dun 400% a dispoñibilidade de operacións ao evitar ter que realizar a carga de baterías entre dúas operacións consecutivas.

Reposición automatizada – rede de probas

Na actualidade, nos vehículos baseados en enerxía eléctrica e baterías procédese á substitución destas últimas para aumentar a duración do voo. Unha das liñas de traballo conxuntas será a reposición automatizada de hidróxeno a dúas escalas, drons de menos de 25kg e drons de carga.

Para iso, ITG e o INTA seguirán traballando no deseño dunha rede de vertipuertos que incorporen o sistema de recarga automatizada e desatendida de hidróxeno e unha frota de drons de diferentes tipoloxías que permitan validar distintos casos de uso como vixilancia, inspección, seguridade ou transportes.

A innovación en Galicia creceu case ao dobre do ritmo da media española desde 2014. Unha evolución que, tal e como se desprende do informe 'A innovación en Galicia', elaborado pola Fundación Cotec, sitúa á nosa terra xa no oitavo posto entre as comunidades autónomas españolas.

Para iso, durante este tempo, unha de cada catro empresas investiron en innovación en Galicia, que se consolida como a segunda comunidade autónoma con maior proporción de pemes que colaboran con outros axentes en proxectos de innovación, tan só por detrás do País Vasco. O estudo marca marca o salto de Galicia cara á innovación aberta a partir de 2016, cando pasa a formar parte do 50% de rexións europeas máis colaborativas en proxectos de innovación aberta da Unión Europea.

As universidades e centros tecnolóxicos son as principais fontes de coñecemento para a innovación na nosa terra, que adoptou un modelo rexional de innovación caracterizado por un baixo gasto en innovación empresarial e intensivo en redes de colaboración, que parece estar a dar bos resultados noutras rexións de Europa como Leipzig, Brandeburgo, Alsacia, Gales, Drente ou Utrecht.

Deste xeito, o crecemento innovador galego foi posible grazas á cooperación entre todos os axentes do ecosistema de I D i co sistema empresarial. A compra pública innovadora e fórmulas como as unidades mixtas de investigación e o polo aeroespacial son algunhas das iniciativas pioneiras neste modelo, que agora pon o foco nos fondos europeos para a reconstrución tras a crise do Covid.

A evolución en positivo de Galicia viuse recollida tamén no Rexional Innovation Scoreboard (RIS) 2021 publicado hai unhas semanas por parte da Comisión Europea. Galicia escala 34 posicións en relación co RIS 2019, situándose na posición 156, e mantense como innovador moderado. Dentro de España, Galicia adianta a Asturias, Murcia e Cantabria, logrando situarse na oitava posición entre as comunidades autónomas españolas.

Galicia situouse como unha rexión á vangarda do desenvolvemento tecnolóxico de drons civís en Europa. Unha aposta do goberno galego que se desenvolveu da man de Indra, compañía que fai cinco anos comezou as súas actividades neste campo na nosa terra. 

Naquel 2016, a Xunta confiou na tecnolóxica española para impulsar un sector totalmente novo. Durante este tempo, Galicia converteuse nun referente internacional de innovación e disponse a liderar un mercado en expansión. A estratexia pola que apostou a Xunta foi clara e ambiciosa, promovendo sectores de futuro nunha fase temperá de desenvolvemento onde puidese consolidarse como un gran referente.

Un destes sectores era o dos drons, campo no que impulsou a iniciativa Civil UAVs Initiative co obxectivo de desenvolver aplicacións innovadoras baseadas no uso de aeronaves remotamente tripuladas que mellorasen a vida dos cidadáns. Indra impúxose a algunhas das empresas máis importantes do mundo no concurso internacional lanzado polo Goberno galego.

Sistema Targus

A proposta de Indra baséase no desenvolvemento íntegro na rexión do que consideran o "maior e máis avanzado" dron civil tripulado en España. Trátase dun avión opcionalmente tripulado (OPV) de máis de 1,2 toneladas de peso e 11 metros de envergadura que pode voar con ou sen piloto a bordo e que está equipado cos sensores e sistemas máis sofisticados para prestar apoio desde o aire á loita contra os incendios forestais, protección do medio mariño, tarefas procura e rescate no mar e o control do uso do chan.

O Targus é un sistema pioneiro que está a abrir camiño a toda a industria dos drons ata o punto que as autoridades aeronáuticas europeas para a seguridade aérea han definido xunto a Indra unha folla de roteiro a seguir para converter a esta aeronave nun dos primeiros drons de longo alcance de Europa completamente certificado para voar no espazo aéreo civil.

Un desenvolvemento que sitúa a Galicia á vangarda do sector debido a un traballo que se levou a cabo desde o Centro de Investigación Aeroportada de Rozas (CIAR), en Castro de Rei (Lugo), cun equipo de enxeñeiros galegos no seu maior parte.

Indra instalouse compartindo primeiro hangar co Instituto de Técnica Aeroespacial Español (INTA), que xa se atopaba alí, e termino o proxecto levantando un hangar propio de grandes dimensións e deseño futurista completamente novo. Para a compañía, Rozas e Lugo ofrecen unhas capacidades únicas para realizar probas de voo con drons, difíciles de atopar en calquera outro lugar, tanto dentro como fóra de España.

Embarcacións non tripuladas

Sobre esta base, Indra propuxo á Xunta desenvolver unha embarcación non tripulada dotada de todo tipo de sensores e dispositivos automáticos para dar apoio a misións de procura e rescate e vixilancia ambiental. A empresa elixiu Vigo como base de operacións para o desenvolvemento íntegro deste prototipo.

Así mesmo, e máis aló do desenvolvemento de vehículos, Indra completou numerosos desenvolvementos de solucións tecnolóxicas como o centro de misión e procesado de datos, encargado de xestionar as operacións con drons e compartir os datos que recollen estes vehículos en información en tempo real. Tamén deseñou xunto a empresas galegas como Sixtema e Adantia un dron aéreo ambiental que consiste nun helicóptero multirotor de tamaño medio dotado con instrumental para tomar mostras en ríos e encoros e monitorar a calidade da auga.

Outras das solucións ou tecnoloxías nas que Indra traballou son o simulador do Targus, baseado en realidade virtual; a aplicación de drons a tarefas de mantemento, facendo uso de conceptos da Industria 4.0; e distintos desenvolvementos auxiliares, como ligazóns de comunicacións mellorados, sistemas para illar os sensores do movemento do dron, ou multirrotores cativos, que voan unidos a embarcacións para estender o seu campo visual.

A emigración, do mesmo xeito que calquera viaxe de retorno, leva aparellados centos de interrogantes; dúbidas que van máis aló do mero proceso persoal, e que dificultan esa continua viaxe de ida e volta. Entre elas adoitan figurar as cuestións tributarias, as continuas incertezas que ofrecen as rendas do traballo, os impostos ou as sucesións en función de que un se atope aquí ou alá. Para tratar de facilitar este armazón, a Secretaría Xeral de Emigración acaba de poñer en marcha unha nova web: un portal pensado para aqueles galegos residentes no exterior ou retornados, que busca ofrecervos unha resposta rápida e sinxela a todas esas dúbidas tributarias. 

A iniciativa nace atendendo a 11 países europeos, pero con vocación de crecemento para chegar, nun breve período de tempo, a todos aqueles galegos que residides ou residistes nos países de Américo cun maior número de galegos. 

O portal ofrece unha serie de informacións básicas para aclarar cuestións vinculadas á tributación das rendas obtidas por persoas físicas que tedes a condición de galegos retornados ou de galegos no exterior.

Así mesmo, a web orienta de forma sinxela e visual sobre as regras xerais existentes en relación aos principais criterios previstos para cada tipo de renda segundo os países, centrándoos nas persoas físicas.

De carácter informativo, o portal aspira a facilitar aos galegos  do exterior e á retornados información que vos facilite o cumprimento das medidas tributarias do país tanto do que país no que residides como de España.

Darlle unha segunda vida aos residuos do sector conserveiro. Ese é o obxectivo dun proxecto conxunto entre Galicia e norte de Portugal cuxos resultados, por agora, apuntan a un "alto potencial de negocio", segundo destacan os seus responsables. Así o explican o enxeñeiro químico Álvaro Silva, do centro tecnolóxico Cetaqua, e a responsable de transferencia Noelia Vilar, da fundación empresa-universidade galega Feuga, dúas dos socios desta iniciativa, que se denomina 'Conserval' e arrincou en abril de 2019.

'Conserval' márcase como reto desenvolver tecnoloxías para a valorización de subproductos e augas residuais do sector conserveiro en Galicia e o norte de Portugal. En concreto, pretende transformar estas correntes sólidas e líquidas en produtos de maior valor engadido e cun potencial de negocio, como ácidos graxos volátiles específicos, aceites de peixe con elevado contido en Omega 3 e hidrolizados proteicos con alto valor. 

"Ata os anos 80 a xestión destes residuos era moi deficiente. A lexislación avanza e o obxectivo agora non é só limpar, senón recuperar os compoñentes", destaca Álvaro Silva desde Cetaqua.

De feito, xa implantaron un prototipo nunha conserveira en Vilanova  de Arousa e, aínda que o proxecto está en fase experimental, os resultados son esperanzadores.

Segundo explica Silva, dividen os traballos a tres escalas: moi pequena, con mostras que levan a laboratorio para determinar o máximo de produción posible; pequena, na que xa se fan experiencias en continuo, 24 horas durante os sete días da semana, para ver se é factible a nivel industrial; e nunha industria, como é o caso da fábrica arousá.

Pola súa banda, Feuga busca "transferir" estes resultados ao mercado. Para iso, segundo resalta Noelia Vilar, é fundamental "concienciar" tanto ao sector, que necesitará facer investimentos para implementar estas novas tecnoloxías de aproveitamento, como a outras empresas que serán as que poderán utilizar os produtos que se obteñan, e tamén ao consumidor.

Todos deben ver "os beneficios a longo prazo e para o medio ambiente", segundo remarca esta responsable da fundación empresa-universidade galega.

O que se extraia dos residuos do sector conserveiro "non chegará ao supermercado en ningún caso", senón que serán elementos que se poderán empregar para confeccionar bioplásticos e herbicidas ou en ámbitos como o cosmético, o da alimentación animal ou mesmo o farmacéutico.

O reto é "conseguir calidades", debido a que, por exemplo, o ácido acético que se consegue é o mesmo xa veña do petróleo ou de augas residuais. "A nivel práctico, é como beber auga da billa ou auga embotellada", apunta o enxeñeiro químico.

Galicia reforzará a súa aposta pola FP para partir do próximo curso. Así, un total de 21 centros educativos ofertarán 13 másteres de Formación Profesional (FP) que dispoñerán de 540 prazas para estudantes titulados de ciclos medios e superiores. Cifras que supoñen un novo "fito" da FP na nosa terra.

Estes másteres cursaranse en 21 centros específicos repartidos en 27 grupos de 20 alumnos cada un, que estarán esparexidos por Culleredo (2 clases no futuro CIFP Universidade Laboral) e as sete cidades galegas: Vigo (6), A Coruña (4), Ourense (2), Lugo (5), Santiago (2), Pontevedra (2) e Ferrol (4). Terán unha duración que oscilará entre as 300 e as 720 horas, en función da opción escollida.

A maioría dos másteres ofertados son de carácter técnico, sobre materias como a ciberseguridad, o 5G, a fabricación intelixente, o desenvolvemento de videoxogos e o mantemento de vehículos híbridos e eléctricos, ao que hai que sumar outras como panadería e bolería artesanais.

Desde o Goberno galego, o titular de Educación, Román Rodríguez, destaca que se trata de áreas que "lles van a abrir aos estudantes as portas dos traballos do futuro", ademais de permitir que as empresas do sistema produtivo galego "poidan ter persoas máis formadas" e ser "máis competitivas".

A aposta pola FP dual 

Neste marco, Galicia tamén reforza a súa oferta de FP Dual do próximo curso, cunha previsión de alcanzar os 163 ciclos en 57 centros, cuns 2.300 matriculados e coa colaboración de 571 empresas. En tota, 99 proxectos serán totalmente novos en 49 centros, que poñerán ao dispor do alumnado 1.400 prazas en total, coa colaboración de 374 compañías adheridas.

Entre as iniciativas que se engadirán á oferta do próximo curso 2021/22, están os FP Duais en sectores como o agrario, o comercio e o márquetin, a fabricación mecánica, a hostalería ou a sanidade.

Esta opción formativa estenderase ata a trintena de concellos de toda a xeografía galega, involucrándose nos proxectos non só as grandes firmas, senón tamén pequenas e microempresas.

Tanto para os novos másteres como para o FP Dual, o prazo de admisión do alumnado abrirase o vindeiro venres 25 de xuño.

Unha década de evolución 

Durante a última década a nosa terra viu como se incrementaban os centros integrados -de 11 a 23-, os viveiros de empresas -de 6 a 26- e de alumnos -un 60% máis-.

Un marco no que cabe destacar que os ciclos contan cunha inserción laboral de máis do 85%, que supera o 90% no caso da FP Dual. 

Neste marco, e como subliña Román Rodríguez, a Formación Profesional configúrase hoxe en día como unha oportunidade en Galicia, "lonxe dos tempos nos que era percibida como unha alternativa de segunda".

A empresa española de transporte espacial UARX Space, con sede en Nigrán (Pontevedra), presentou o primeiro dispensador de nanosatélites de España, chamado RAMI (Reliable and Advanced Mission Injector). "Este dispensador é o elemento mecánico indispensable para poder lanzar nanosatélites ao espazo", explica Yanina Hallak, é enxeñeira aeroespacial e directora executiva da compañía.

"Unha das principais vantaxes que ofrece RAMI é unha maior capacidade de carga. Duplicamos o tamaño permitido máis aló dos límites establecidos polo estándar, o que lle permite aos nosos clientes, (os desarrolladores de satélites) contar cunha maior versatilidade á hora de deseñar os seus produtos, satisfacendo a demanda que isto ten para misións de maior complexidade", apunta Andrés Villa, xefe de enxeñería en UARX Space e cofundador. "Agora agregar máis paneis solares ou antenas no exterior destes pequenos satélites deixará de ser unha preocupación para os nosos cliente", engade.

Desde 1999, cando se creou o estándar dos CubeSats, as misións con pequenos satélites pasaron a ser de algo educativo a algo comercial e científico; e mesmo, dada a axilidade do seu desenvolvemento e a posibilidade de realizar un despregamento rápido en órbita, nalgúns países considérallos parte importante das súas estratexias de defensa.

"Ter desenvolvementos destas características en España permítenos dar un gran paso cara á soberanía nacional en materia de espazo, xa que podemos realizar despregamentos de pequenos satélites e distribución de constelacións utilizando un dispensador español, sen depender de terceiros países", considera Hallak.

Este dispensador pode ser utilizado para lanzar un só satélite, así como a distribución completa dunha constelación de pequenos satélites.

Provedor de referencia mundial 

Segundo UARX Space, a súa misión é converterse nun provedor de referencia mundial no transporte espacial non só para órbitas baixas da Terra, senón tamén para órbitas lunares e do espazo profundo. Para iso, a empresa desenvolve o seu transbordador espacial chamado OSSIE (Orbit Solutions to Simplify Injection and Exploration), da man de importantes empresas e centros de investigación.

Entre as institucións destaca o DLR, a Axencia Espacial de Alemaña, coa que UARX Space asinou un acordo de colaboración para utilizar o seu sistema avanzado de comunicacións para os voos de OSSIE, o primeiro dos cales esta programado para principios de 2023. OSSIE é capaz de transportar ata 400 quilos de CubeSats e outros satélites pequenos e utiliza un sistema de propulsión química a base de combustible verde ou ecolóxico para transferir as cargas de pago ás órbitas obxectivo, segundo explicou a empresa na súa páxina web.

Despois do lanzamento a unha órbita LEO tradicional, os clientes de OSSIE poden ser inxectados nunha variedade de órbitas, incluídas as de transferencias GTO e ao redor da Lúa.

OSSIE é o primeiro membro dunha familia de vehículos deseñados por UARX para cargas de pago de clientes a diferentes destinos no espazo; todos estes vehículos aproveitarán o RAMI.

O primeiro voo a órbita de RAMI está estipulado para do 2022, o que, segundo a compañía galega, "marcará un fito na historia de España en materia de espazo".

A Organización de Palangreiros da Guarda, a máis importante do sector en Europa, volveu a situar á nosa terra á vangarda grazas á súa aposta pola innovación, o coidado ao medio ambiente e a sustentabilidade: a colocación dunha vela ríxida no 'Balueiro Segundo', que loce estes días en augas de Panamá tras un traballo de tres anos, e que fan do pesqueiro o primeiro do mundo en contar con esta infraestrutura. 

Un proxecto pioneiro que foi liderado por Orpagu e bound4blue, e no que tamén participaron outras compañías como a viguesa de enxeñería naval Insenaval ou a empresa norueguesa Kyma, líder en monitoraxe da eficiencia de buques mercantes que será a responsable de monitorar e validar o aforro de combustible e emisións durante os próximos meses de probas no Océano Pacífico.

Con esta vela de 12 metros de altura preténdese conseguir unha maior eficiencia enerxética, potenciando a utilización do vento para reducir o uso de combustible e as emisións contaminantes. A vela ríxida ha experimentado algunhas modificacións tras un primeiro prototipo máis alto e flexible, pero menos adecuado para un palangreiro, e agora dispón dun sistema de control autónomo, polo que non require de tripulación adicional para manexala.

O proceso de ensamblaxe da vela no pesqueiro comezou hai case un mes co traslado por mar da vela ríxida que saíu de Vigo e percorreu 4.200 millas náuticas para chegar ao seu destino: o barco de Orpagu no Pacífico. Realizadas xa as últimas probas de control e superada tamén con éxito a de estabilidade, esta mesma semana ou a principios da que vén o barco fará a súa primeira travesía.

Un aforro de ata un 30% en combustible

Este sistema da empresa cántabra, que conta con todas as garantías de seguridade e fiabilidade que lle outorgan a aprobación por parte de Bureau Veritas e a Dirección Xeral da Mariña Mercante española, utiliza o vento para propulsar o buque, reducindo desta forma o consumo de combustible e, por tanto, a pegada de carbono. A norueguesa Kyma encargarase de validar o aforro de combustible, que todo apunta a que estará en torno ao 30%.

"A tecnoloxía ten e debe ter un carácter humano e natural. É absurdo e pouco eficiente desde todos os ámbitos, incluído o económico, medirse en duelo coa natureza en pos dun avance tecnolóxico desnaturalizado. É conveniente desandar eses camiños erróneos e atopar a maneira de convivir", sostén a directora xerente de Orpagu, Juana Parada.

"A instalación no 'Balueiro Segundo' representa un fito para a compañía como primeiro paso cara a futuras instalacións en barcos de maiores dimensións e diferentes segmentos, como buques tanque, graneleros, Ro-Ro ou buques de carga xeral. O noso sistema é totalmente escalable e xa contamos cunha versión de 17 metros de altura en fabricación, totalmente abatible, que se instalará nun buque de carga xeral tras o verán deste ano', explica José Miguel Bermúdez, CEO e cofundador de bound4blue.

Os montes de Borela, no municipio pontevedrés de Cerdedo-Cotobade, están a ser reforestados mediante drons e sementes intelixentes para corrixir os efectos dos incendios forestais sufridos.

Esta reforestación, impulsada pola compañía Leroy Merlin, comezaba o martes coa plantación dunhas 10.000 árbores de especies autóctonas, que suplirán aos que desapareceron debido aos incendios rexistrados na zona en abril de 2017.

O proxecto desenvolverase durante os dous próximos anos e permitirá rexenerar unhas 462 hectáreas de monte, nas que se prevén plantar unhas 250.000 árbores novos.

O uso de drons, segundo explicou Emilio Fernández, responsable da empresa CO2 Revolution, contratada para realizar a reforestación, permite que a plantación se realice con "maiores garantías e eficiencia", independentemente do tipo de terreo. Nuns sete minutos, este sistema é capaz de reforestar ata tres hectáreas de monte.

Estes vehículos aéreos non tripulados son os encargados de esparexer as sementes, que xa están pregerminadas, polas zonas de difícil acceso e, ademais, complementan o labor das áreas que posteriormente son reforestadas a man. Para iso, os responsables do proxecto proxectan un plan de voo automático tras analizar os datos que, mediante as novas tecnoloxías, conséguense do terreo sobre o que se actúa.

As sementes, ademais, están embebidas nunha cápsula biodegradable que as protexe, asegurando a máxima efectividade no proceso de plantación, e contan con súper compoñentes para potenciar a súa germinación e impedir o crecemento de malas herbas.

Todo este traballo completarase cunha plantación tradicional con árbores autóctonas, principalmente, carballos, castiñeiros, piñeiros e bidueiros, no último trimestre do ano.