Pero vaiamos por partes. O primeiro reencontro con Galicia produciuse con apenas 8 anos. Unha estancia dun ano na que Ana Lucía chegou a continuar aquí parte dos seus estudos. Desa época apenas conserva algún recordo; imaxes que se fan máis vívidas, máis presentes, na segunda viaxe: “Volvín cando tiña 20 anos, e quedeime outros tres”.

Con todo, e a pesar de todo, o relato prosegue de novo en Brasil, onde “a vida foi pasando, pero sempre con ganas de virme de novo a Galicia”. Unha Galicia empapada de recordos e cultura xa aprendida, na Casa de España, en Río, onde “a maioría eramos galegos”, e onde “tiñamos moitos eventos que me facían sentirme como aquí: romarías, orquestras…”.

E así, talvez porque a terra tira, ou porque a alma galega pesa máis que o corpo brasileiro, Ana Lucía emprendeu a aventura do retorno. Fai apenas tres anos. Atrás deixaba presente xa pasado, coa promesa dun futuro por diante: “Estaba complicado; alí dáballe á cabeza por todo. O negocio do meu pai, o medo ao asalto sufrido, a tensión diaria por non conseguir traballo…”.

Un traballo que, recoñece Barcia, chegou xusto no momento de partir: “Pero era con desprazamento, a un sitio non moi recomendable”. Outra vez o medo, a falta de seguridade como contraposición a esa tranquilidade tan galega, descuberta naquel segundo encontro xuvenil, con vinte anos.

“Entón deime conta do que era o acougo: todo era moito máis seguro, non había comparación posible. Agora, por exemplo, estou a facer un máster, e paro o coche no aparcamento, co portelo baixado, sen problema. Alí non mo exporía”, describe Ana Lucía, que volveu a Galicia cos seus pais e coa súa irmá, un grupo ao que se sumou recentemente a súa sobriña.

Aquí puxo en marcha o seu propio negocio, unha tenda de produtos naturais e ecolóxicos, como un herbolario, que ten previsto abrir fisicamente en Santa Comba antes de que acabe o ano. Por agora, conta xa coa súa propia páxina web: nosomundoverde.com, onde se poden adquirir estes produtos, tanto na parte alimenticia como de utensilios do fogar.

Un negocio para o que contou co apoio do programa de retorno emprendedor que cada ano promove o Goberno galego, para facilitar a volta a casa de todos aqueles que un día tiveron que partir. “Coñecín o programa por GaliciaAberta. Primeiro tentei lograr un traballo, pero estaba difícil. Son psicóloga de profesión, e a homologación do título era complicada”, expón Ana Lucía.

Faio, xa, desde Galicia, desde esa Santa Comba que un día os seus pais tiveron que deixar e á que volveron, case sen querer, medio século despois. Cousas da morriña, da diáspora, ou da alma galega que nunca deixou de existir.

“En Arxentina non podes ir á casa dun amigo a 400 metros porque é perigoso”, resume, contrapoñendo esa incerteza ás certezas, á Galicia “impagable” que ofrece “a posibilidade de progresar e de emprender”; á Galicia dos recordos, da uva tinta dos contos da avoa, do “aire lindo” e a “xente moi amable”.  

Esa Galicia á que Karina volveu tras “vender todo” en “busca de novos horizontes”; unha viaxe que puido emprender grazas, en parte, ao programa de apoio ao retorno emprendedor que cada ano impulsa o Goberno galego, e que lle axudou a poñer en marcha unha máquina totalmente innovadora.  

“Sempre tiven a idea de deseñar unha máquina que vira hai tempo en Brasil. A miña filla e o meu xenro axudáronme co plan de negocios”, prosegue Karina relatando, emocionada, o invento ao que lograron darlle forma: unha máquina que permite soster no aire un colchón sobre a que un pode realizar calquera actividade física. Pilates, ioga, adestramento funcional, taichí. “É bastante versátil e mandámola a fabricar aquí en Galicia”.

Un punto de apoio sobre o que mover o mundo, o seu mundo. “A máquina non está en Europa en ningún lado”, retoma Lara coa explicación deste proxecto. “A miña nai viuna porque hai doce anos que está no mundo do pilates, e por redes sociais coñece doutros lugares”, continúa, relatando os cambios introducidos, “necesarios para un mellor funcionamento”.

Un esforzo que deu os seus froitos: a máquina xa está á venda a través da web kalewa.es. ‘No aire’, en hawaiano, e nunca mellor devandito. O primeiro paso dun negocio que busca agora un lugar físico para crecer, e no que seguen abundando vontade e decisión. Como a de Lara, modelo nas fotos, en busca dun equilibrio imperfecto que conduce á perfección, a esa figura que se sustenta sobre unha plataforma sostida, ese punto no que todo cobra sentido. A Galicia.

Rafael, con todo, deixaba atrás unha vida, o recordo dun traxecto da infancia á madurez: amigos, clases, festas, universidade, plans… Morriña, aínda que investida. “Xa non mirei para atrás; deixei toda a vida atrás, porque estaba como nun dilema: gustábame Galicia, pero en México quedaba todo o que coñecía”.

O peso da morriña

Unha situación distinta á de Londres. Alí “a morriña era súper forte”. “Fun coa idea de marcharme un mes, aínda que finalmente quedeime. Ía coa maleta e co que levaba na carteira”, prosegue Rafael un relato que se acelera entre traballar de camareiro, limpando váteres, de relacións públicas ou de axudante nunha discoteca. “Tiven máis de doce empregos en tres meses”.

Logo volveu ao seu, a unha axencia de márquetin e publicidade, antes de fundar a súa propia empresa e de volver, como non, a Galicia. Iso sucedeu xa en 2019, despois de 8 anos na City.

Un segundo encontro coa terra que se produce, nesta ocasión, co apoio do programa de retorno emprendedor que cada ano promove o Goberno galego para facilitar a volta a casa daqueles que un día tiveron que partir, e que agora buscan impulsar na nosa terra os seus proxectos profesionais e persoais. 

Este retorno está marcado polo Brexit. “Xa sabía que tiña que regresar”, asume con franqueza. Unha vinda que coincide co inicio da pandemia: “Veume fenomenal para ver que facer. Foi xusto entón cando atopei as axudas ao retorno emprendedor e montei a empresa, a axencia dixital de márquetin, Somar Media”.

Agora Rafael prosegue o seu soño en Pontevedra, aínda que cun vínculo directo con Londres, onde ten o 60% dos seus clientes. Un escenario fácil, asumible, apenas un voo de dúas horas despois de media vida entre dúas terras. Tempo suficiente para saber o que un quere e, sobre todo, para aprender a gozar da morriña.  

Do sur de China, aínda que afincada gran parte da súa vida en Pequín. Unha China da que Manuel esconde tamén algún recordo en metade do seu relato. Quince días en “outro mundo”. “En occidente non sabemos realmente o que é China. Independentemente do seu sistema político, a riqueza que hai alí é algo que non nos podemos nin imaxinar ata que o vemos. Que se pobre, masificada, que se pasa fame… e nada máis lonxe da realidade. Shanghái, Pequín… son cidades que están a anos luz das nosas, en tecnoloxías, en infraestruturas…”. 

De Londres a Galicia

Pero esa é outra historia e outro tempo. A nosa, a de Manuel, transcorre, xa con Liping, de Londres a Galicia, á terra e aos labores da súa infancia. “Tiña a miña vida asentada en Londres, pero o meu padrasto enfermou de Alzheimer e mandárono a unha residencia. A miña nai quedou soa nunha casa grande. Colleu unha depresión moi forte, unida a problemas de saúde. E entón chegou a pandemia”, continúa do tirón Manuel, coa certeza que só é capaz de outorgar o presente.  

Porque Manuel, como bo fillo, decidiu refacer a súa vida e “volver para coidala”. “Necesita atención bastante permanente, así que me puxen a buscar un traballo que me permitise traballar desde casa”. E así, lonxe do deporte e do INEF, chegamos, de novo, ao ‘Lápiz de carpintero’. O seu propio taller particular.

“Basicamente estiven toda a miña vida ensinando. Noutros tempos, deporte; e agora, carpintería”, resume de modo tan sinxelo como gráfico Manuel. O galpón da súa nai é o lugar onde rescata recordos da súa infancia, daqueles ensinos do seu pai que, hoxe, moitos anos despois, permítenlle ofrecer titoriais de madeira.

“En Londres era algo que non podía facer. Un, cando é pequeno, absorbe moitísimo, aprende as cousas moito máis rápido. Era un coñecemento que estaba aí”, prosegue Manuel, que engadiu a aquela aprendizaxe adolescente outras cousas novas, “vendo como traballa a xente noutros países”. “Co meu pai, ves o que se fai en Galicia fai 20 ou 30 anos. Internet e Youtube abríronme as portas ao mundo. Ves técnicas que fan xaponeses, de americanos… e vas aprendendo e mellorando”, engade.

Hoxe, ‘Lápiz de carpintero’ suma case 1.000 subscritores, aínda que a Manuel, como a calquera emprendedor, gustaríalle que fosen máis. Un negocio que arrincaba en outubro e que contou co apoio do programa de retorno emprendedor, que cada ano pon en marcha a Xunta de Galicia para axudar a todos aqueles galegos do exterior que, polos motivos que sexa, volven a casa a impulsar o seu propio negocio. Como Manuel, que cambiou Londres por Boqueixón, o deporte pola madeira, pero que, en esencia, segue facendo o que sempre fixo: ensinar aos demais.

Alí, en Stroud, comeza como ‘Au Pair’ coidando nenos. Pero pronto dá o salto a un deses postos que levantan a autoestima e cambian o trazo do relato. “Era un estudo de arte no que traballaba para algúns dos mellores artistas do mundo, como o escultor Damien Hirst, por exemplo. Goceino moitísimo e sentinme moi orgullosa”, sorrí Soraya. Segundo punto.

A pesar de todo, e tras dous anos, xorde outra oportunidade profesional: a docencia. Comeza así a dar clases de arteterapia e cerámica nun colexio próximo a Stroud. Outros dous anos. Terceiro punto.

A volta a casa

Soraya goza de boas condicións laborais, de estabilidade e o gusto polo que fai… Pero a morriña segue axexando, escondida nun rinconcito de Stroud desde o que non pode evitar que comece a “nacer o desexo de volver a Galicia”.

“Botaba moitísimo de menos todo. Os costumes, a xente, a familia… O humor, a comida, os horarios, o ambiente. Todo”, dispara a pelacorpo a filla de Manuel Redondo e María Elena Taboada. Agora a historia acelérase, preto xa do último destino, do último punto que trabar. O cuarto.

“Comecei a buscar traballo en Galicia e non tiven sorte. Veu o coronavirus e apareceron as bolsas BEME. Apunteime e foi a miña salvación; a gran oportunidade de volver a casa, de seguir formándome, de ampliar o meu currículum”, detalla desde Pontevedra, onde cursa un máster en Dirección de Arte na Facultade de Ciencias Sociais e da Comunicación.

Soraya conclúe o seu relato unindo todos eses puntos cara atrás, dun nun, de Belas Artes a Straud e outra vez a Pontevedra, con eternas idas e vindas de trens, avións e autobuses, que terminan por ofrecer un debuxo claro e nítido: Galicia. Un lugar do que nunca se quixo ir e ao que sempre desexou volver. 

Polo outro lado da familia, a historia, situada en Fene, resulta distinta e similar ao mesmo tempo. “Ese bisavó era como un vagabundo”, resume Noelia un relato que transita por Cuba e Estados Unidos antes de terminar en Arxentina. “Os irmáns do meu avó fóronse para alí, pero el quedou aquí; xa coñecera á miña avoa”.

Pero a familia sempre tira, e se non tira, presiona, polo menos para poder xuntar a todos. “Terminouse indo cara alá”, prosegue Noelia. Pero fíxoo xa casado e cun fillo -o seu pai Juan Maximino- que apenas tiña un ano.

Tocou entón a época do apoxeo peronista, e o descubrimento dunha nova realidade. Dos campos e a casa de Galicia á vida nun conventillo en Buenos Aires, aquelas construcións de grandes edificios onde se apiñaban os emigrantes en condicións moi precarias. 

“O meu avó era trazador do estaleiro de Ferrol. Decatouse ao chegar de que ían abrir un estaleiro, que é o máis importante de Arxentina, e mudouse a Enseada, para buscar traballo aí, e conseguiuno. Co tempo, comprouse un terreo e fíxose a súa propia casa, adquirindo os materiais levantándoa el mesmo”, prosegue Noelia.

Un esforzo continuado e decidido grazas ao cal o seu pai puido estudar medicina e, porque a vida sempre é así e todo cobra sentido cando se unen os puntos cara atrás, “coñecer á miña mamá”.

Juan e Irma casaron e tiveron dous fillos -Noelia e Juan-, e podería dicirse, como case sempre, que foron felices, máis aló do racho familiar. Esa cicatriz da diáspora que cura co tempo pero que sempre deixa marca: unha parte da familia a cada lado do Atlántico. “A da miña avoa quedou en España”.

Juan volveu dúas veces; e as dous só. Co tempo, sería Noelia a que chegaría á terra das súas raíces. A esa Galicia “accesible” na que “ás doce da noite había xente na praza”: “Todos camiñando, festexando, con seguridade…”.

Unha viaxe no que se acumulan recordos e certezas, como o do amor pola cultura propia. “A música, a comida… a xente mostrábase orgullosa do seu. En Arxentina non sucede; ata dá un pouco de vergoña”, recoñece Noelia, que permanece unida a aquel momento de “diversión”, de “sentir que estaba na casa”, de “non querer volver”.

A volta a Galicia coas BEME

A vida, con todo, ten distintos carreiros que acaban conducindo ao mesmo sitio. Neste caso, a Galicia. Noelia volveuse a Arxentina para terminar a tese de grao, e logo comezou a traballar. Os días seguiron ás semanas, aos meses e aos anos, e sempre, de fondo, a terra das súas orixes; a nosa terra.

“Todos os anos anotábame nalgunha bolsa: erasmus, Carolina…”, prosegue Noelia o seu relato, no que temor e a esperanza, esa combinación tan típica de calquera proceso migratorio, entrelázanse. “Tamén tiña medo; chegou a crise do 2008 e non tiña traballo. Con todo, nunca me saíu nada. Levaba dez anos anotándome, e chega un momento no que desistes. Tiña xa 34 anos e víñame ‘grande’ para empezar de novo noutro lugar”.

Con todo, o destino é como un neno caprichoso; como unha desas antucas ao aire no verán, que corren arrastradas por un refacho de vento. Así, de súpeto, en metade dunha pandemia e sen querelo, apareceron as BEME, que a trouxeron de volta ata Galicia para facer un máster de Social Media na Universidade de Vigo.

 “Chegoume un mail da Xunta e anoteime por inercia; non tiña nin esperanza”. Tal é así, que se esqueceu do tema ata que recibiu outro correo informándolle de que fora preseleccionada. “Aínda víao afastado: tiña que matricularme, estabamos coas restricións da pandemia… Pero fun facendo todo e acabei seleccionada”.

E aí, nese preciso instante, houbo de volver atrás -a aquel momento no que quixo quedar en Galicia e partiu cara a Arxentina-, e enfrontar outra vez a decisión: “Despois de moito pensar e moitas dúbidas deime conta: Arxentina, no fondo, botoume”, volve a sincerarse Noelia, apenada por ese sentimento de saber que a túa propia patria non alberga todo o que che gustaría que así fose.

“Cando volve, es estranxeiro no teu propio país”. Un resumo perfecto da emigración, do que, ao final, espérache despois de deixar atrás á túa familia, de empezar de cero, de parir soa para estar logo acompañada, por Martín, a súa parella, tamén de ascendencia galega. “Baila e toca a gaita, e era socio do Club Arzuán Mellidense. É moito máis galego que eu”, chancea Noelia, xa desde Galicia. Desde esa terra da que se namorou cara a unha década, e que volveu a plantarse no seu camiño.   

Sofía chegou a elas por internet, ese océano tan fácil e rápido de navegar que é capaza de unir dous puntos no tempo dun bostezo. Neste caso, outra vez, como sempre, Galicia e Arxentina, Santiago con Buenos Aires, co Corcubión, un pedacito de Galicia na diáspora, unha asociación da nosa terra, unha de tantas, onde se instalaron Leonardo e Dores fai xa demasiado tempo, despois de coñecerse no Club Mocidade de Saavedra.  

Paradoxos da emigración e do relato daqueles dous mozos que naceron case á beira para ir coñecerse en Arxentina, paso previo á chegada das fillas -Julia e Graciela, nai de Sofía- e do propio negocio familiar: a fábrica de pastas Paz.

Crecer rodeada de Galicia

Unha historia co azul e branco de Galicia sempre ao fondo, ata o final. “Toda a vida seguiron indo ao club. En 2019 entregáronlle ao meu avó un premio por ser un dos socios máis antigos. El ten 92 anos, e a miña avoa 86. E queren viaxar agora a Galicia”, relata Sofía, sen sorpresa, consciente, talvez de que a terra tira máis que a pandemia.

Ela creceu así, rodeada de Galicia, co millo gardado no recordo, e o sabor do polbo da súa avoa moi presente. “Fai o mellor polbo á galega que probei na miña vida”, prosegue Sofía o seu relato, que pasa por partidas de cartas, música, bailes, festas galegas ou Queimada. Todo no Corcubión. Todo en familia.

“Tamén recordo aos meus avós vendo a TVG. Os meus curmáns saían na tele porque tocan a pandeireta; incluso unha curmá é profesora”. Máis Galicia na vida de Sofía. Tanta, que o futuro pasa tamén pola nosa terra. “A idea é quedarme. Vir coa bolsa é unha oportunidade enorme, pero aquí hai aínda máis oportunidades”.

Atrás quedan numerosos recordos -o doce de leite, a familia, “os afectos”- e un puñado de parentes a ambos os dous lados do Atlántico. Un relato construído dacabalo entre o choclo e o millo: ese lugar común que une Buenos Aires con Santiago, mesmo nun hórreo, mesmo sen saberse. 

Esta, en resumo, é a liña familiar directa cara a Belén, que une Compostela coa Raíña da Prata nunha viaxe con máis idas que voltas ao principio. “Ela retornou tres veces, pero xa de grande. Foise en 1947 e volveu nos 90. Aos poucos perde o vínculo coa comunidade galega de Buenos Aires”, expón Belén, explicando esa necesidade de esquecer por non sufrir a distancia da terra.

“Todo o que me rodeaba”

Pero Galicia, aínda sen querelo, leva sempre no corazón, na alma, nun lugar moi noso e tan humano que se transmite sen buscalo, como os xenes. “Cando morreron, volvín a Galicia, e descubrín, estando aquí, que esta terra era todo o que me rodeaba”. Así de simple, así de intenso.   

Ese descubrimento consolida en Belén unha sensación de pertenza, algo “máxico” que a vai reconducindo cara a Galicia. “En 2014 tiña unha viaxe por Europa e decido vir coñecer á familia galega”. Durante eses meses, xa coa idea de facer un máster roldando a súa cabeza, unha moza de Brasil fálalle dos campos de traballo que o goberno galego organiza cada ano para os mozos da diáspora.

“Na delegación de Buenos Aires propóñenme vir de coordinadora”. Os puntos continúan uníndose.  Aí coñece a unha moza uruguaia da que se fai moi amiga. Máis tarde, en marzo de 2017, convócana para a entrega das ‘Compostelas’ aos mozos que fixeran o Camiño de Santiago con outro dos programas da Xunta. Un acto durante o que o secretario de Emigración, Antonio Rodríguez Miranda, fala dunha iniciativa nova: as bolsas BEME (acrónimo, en galego, das Bolsas Excelencia Mocidade Exterior), un programa que cada impulsa o goberno da rexión para que os mozos da diáspora cursen en Galicia os seus estudos de post grao.   

“Todo se vai reconectando con Galicia”. Máis puntos unidos. “Á semana tiña que ir ver a esa amiga a Uruguai, e leveille o folleto das BEME en man, en plan ‘imos’. E a miña avoa, que estaba internada desde facía 6 meses, falece por esa mesma época”. Xa non hai dúbidas. Os puntos terminaron de unirse. “Foi todo como unha conexión mística, moi máxica”.

Ao final, case sen querelo, “Galicia se entromete e aparece sempre de súpeto na miña vida”. Unha obsesión á que Belén afíxose e que busca achegar aos demais.

Hoxe, desde Santiago -esa cidade que é como “un cuentito” e cuxo centro histórico é “o máis bonito que vin na miña vida”-, aquela estudante de máster, aquela moza que foi unha das primeiras beneficiarias das BEME, dirixe a asociación de Mozos Emigrantes en Galicia, creada por bolseiros destas Bolsas Excelencia Mocidade Exterior co obxectivo de crear lazos que favorezan a integración social en Galicia dos mozos retornados.

“Non hai que romantizar a emigración”, recoñece Belén, coñecedora de que de Arxentina tamén se pode ter ‘morriña’. Bota de menos a familia, os amigos, “pequenas bobadas” como a comida ou as lambetadas… Pero aquí, nesa Galicia que sempre sae ao seu encontro mesmo sen buscala, proxecta a súa vida a longo prazo. Unha terra que xa era súa antes de sabelo, oculta na dor oculta da súa avoa.  

María José teno claro. O primeiro, terminar o máster; despois, homologar o título de médico que obtivo na Universidade do Zulia. E de fondo, no horizonte, Galicia, sempre Galicia, esa terra que, case sen sabelo, transformouna aínda coa barreira infinita do Atlántico.

“Aos dous anos xa estaba aquí. Gardo fotos vestindo de galega desde que teño meses de nada. Sinto como na miña casa porque coñezo Galicia de toda a vida”, resume María José, criada, como non, dacabalo do seu fogar e doutro fogar, valla a redundancia, o do Centro Galego de Maracaibo.

Cancións, bailes, gastronomía… Imaxes e recordos que se anudan na memoria. “Son unha galega que nacín no corpo dunha venezolana”. Un resumo perfecto para explicar tanta morriña, tanta Galicia en Venezuela ou viceversa.

Daqueles dous anos aínda acubilla na memoria os seus recordos; o peso de Galicia no corazón de calquera dos seus fillos. O pobo do seu avó, as romarías de verán, a música da banda que se eleva con esa paisaxe de fondo tan galego.

Os recordos do Apóstolo

Despois volvería con 7 anos, e a pequena nena venezolana, ou galega, que máis dá, rememora aquel período coma se fose onte. Foron 4 ó 5 meses de “comer moito polbo, moito bacallau”, de máis romarías, de compartir mesa cos irmáns do seu avó. E sobre todo do primeiro encontro con Compostela.

E que encontro na noite do Apóstolo: “O meu avó o meu levou a ver os lumes. Acórdome de todo; posme o vídeo dese día e lémbroo de ‘pe a pa’. Antes levoume a comprar uns vestidos porque iamos velo no Hostal dos Reis Católicos”.

Desde entón, e ata agora, ata as BEME, os encontros con Galicia sucédense: nos Campamentos de verán organizados pola Xunta; no Día da Galicia Exterior, en Compostela, ao que acode dúas veces co grupo de danza do seu centro; nas Escolas Abertas, como profesora desa mesma danza galega coa que creceu ata facerse muller.

E así ata hoxe, ata o presente, ata esta Galicia acolledora e tranquila, na que suceden cousas tan sinxelas e marabillosas como “ter auga 24 horas ao día”. Pero profundar nisto supoñería falar demasiado do que queda atrás, unha terra querida a pesar de todo, e da que tamén se pode ter morriña: “Boto de menos á miña familia”.

Talvez algún día poidan volver, quen sabe. Por agora María José pechou o seu círculo, o dunha historia familiar que comezou case pegada, dacabalo entre Ames e Santiago, entre dous descoñecidos que, por esas cousas do destino, da diáspora ou do século, foron atoparse en Venezuela. Unha mostra máis de que desde alí ata aquí hai só un paso. María José sábeo ben.

“Son multicultural”, resume ela, atando os recordos da súa avoa e da súa nai, tan galegas, aos seus da Irmandade do Colexio Castelao, onde o Himno de Galicia escoitábase cada día, música de fondo de clases en galego, impartidas por un profesor tamén galego. Tanta Galicia cabe nun pedacito de Caracas.

O encontro coas BEME

Logo, todo sería máis Galicia. “En 2009 asistín aos Campamentos de verán que o goberno galego organiza para mozos”, prosegue entrelazando as súas memorias. Despois chegarían as bolsas BEME -acrónimo en galego de Bolsas Excelencia Mocidade Exterior-, que cada ano impulsa a Xunta de Galicia para que os mozos da diáspora poidan cursar na nosa terra os seus estudos de post grao.

O de Patricia resultou un encontro inopinado coas bolsas. Cos seus estudos universitarios terminados, unha charla nunha viaxe a Venezuela do secretario de Emigración da Xunta de Galicia, Antonio Rodríguez Miranda, avivou nela o interese. “O meu vínculo con Galicia é grande. Non dubidei en inscribirme, e a convocatoria continuou pese ao Covid. Quedei seleccionado e a miña familia e eu fixemos un esforzo super grande para poder virme”, recoñece abertamente.

Así volveu a reencontrarse con Galicia, con ese lugar de “estruturas de pedra e rúas estreitas” que durante anos puido imaxinar a través das palabras. “O primeiro encontro foi bastante lindo: entendín en parte todo o que xa vivira en galego. Era moi novo”, rememora.

As impresións continúan xa en presente, lonxe da súa Venezuela natal, tan querida e tan estraña nestes tempos. “Ao volver, chamoume a atención que había tendas abertas 24 horas; que podías saír ás tres da madrugada e correr a muralla de Lugo”.

E con esa inmerecida intranquilidade que deixa atrás, as conviccións da infancia refórzanse: “Sempre pensei que quería vir vivir aquí”.

Un plan que pasa por terminar o Máster de Comercio Internacional que está a cursar na Universidade de Vigo e conseguir un traballo nesa área. Logo, quen sabe, talvez a súa familia poida cruzar tamén o charco, como a avoa Rosa fai xa case cen anos. Alí, en Venezuela, permanecen os seus pais e un dos seus irmáns casado, con tres fillos, e nunha patria na que, por desgraza, “xa non teñen un futuro”. Pero esa é outra historia, talvez tan triste que podería embazar a de Patricia. Por iso hoxe non toca.