- Noelia Fraguela naceu en Arxentina, aínda que descubriu máis tarde que ben puido facelo aquí, en Galicia. Aos seus 36 anos volveu para volver empezar, ou para seguir onde o deixaba; quen sabe. E fíxoo grazas a unha bolsa BEME
A de Noelia Fraguela é unha desas historias que entrelaza, de modo marabilloso, países, ditaduras, recordos, continentes, océanos, detalles, imprevistos e esperanza. Sobre todo, moita esperanza; nesa Galicia da que quedou prendada cando cumpriu os 25.
Daquilo pasou máis dunha década de tempo condensado en mil historias, en anécdotas de vida e de recordos que a trouxeron ata Vigo despois de volver -pensaba que para sempre e non foi así- á súa Arxentina natal. Esa que tomas ou que deixas, e que ela, con todo a dor que dá mirar a patria de lonxe, preferiu deixar atrás.
“O que me terminou de decidir foi que Arxentina, en certa maneira, botoume”, relata, desde o hoxe, Noelia, referíndose á elección que adoptou fai menos dun ano, cando as bolsas BEME -acrónimo en galego de Bolsas Excelencia Mocidade Exterior- que cada exercicio ofrece o Goberno de Galicia, abrísenlle as portas para volver á terra das súas orixes. Aquela que sempre soubo que estivera aí.
“Vinme cinco meses”, lembra sobre a súa primeira estancia en 2009, “e namoreime de Galicia”. ‘Eu teño que vivir acá’, engade, sincera, nun relato sen andrómenas, sen nada que sexa necesario esconder ou desprezar: “Namóreme da cultura, da forma de vida… Quedei marabillada”, recoñece esta estudante de xornalismo que resume dun modo moi sinxelo o encaixe de todas as pezas: “Sinto que me criaron segundo os valores de aquí”.
Algo lóxico nunha neta e bisnieta de galegos que suma, no seu pechera, todo tipo de ‘medallas da emigración’, por chamar dalgunha maneira a aqueles recordos en branco e negro que configuran unha parte, -a máis íntima moitas veces a pesar de ser a máis coñecida-, da historia existencial da nosa terra.
A historia familiar
Esa novela familiar transita pola Galicia do século XX, onde os bisavós de Noelia viviron acorde cos seus tempos: “El quería ter un home, e a miña bisavoa terminou morrendo despois de varios partos”. Máis tarde, o seu bisavó perdería a vida, como tantos antes e despois, sempre, fusilado no Franquismo. Aquí quedaron tres irmás, unha delas, a avoa de Noelia, orfa aos catro anos, criada nun convento de monxas.
Polo outro lado da familia, a historia, situada en Fene, resulta distinta e similar ao mesmo tempo. “Ese bisavó era como un vagabundo”, resume Noelia un relato que transita por Cuba e Estados Unidos antes de terminar en Arxentina. “Os irmáns do meu avó fóronse para alí, pero el quedou aquí; xa coñecera á miña avoa”.
Pero a familia sempre tira, e se non tira, presiona, polo menos para poder xuntar a todos. “Terminouse indo cara alá”, prosegue Noelia. Pero fíxoo xa casado e cun fillo -o seu pai Juan Maximino- que apenas tiña un ano.
Tocou entón a época do apoxeo peronista, e o descubrimento dunha nova realidade. Dos campos e a casa de Galicia á vida nun conventillo en Buenos Aires, aquelas construcións de grandes edificios onde se apiñaban os emigrantes en condicións moi precarias.
“O meu avó era trazador do estaleiro de Ferrol. Decatouse ao chegar de que ían abrir un estaleiro, que é o máis importante de Arxentina, e mudouse a Enseada, para buscar traballo aí, e conseguiuno. Co tempo, comprouse un terreo e fíxose a súa propia casa, adquirindo os materiais levantándoa el mesmo”, prosegue Noelia.
Un esforzo continuado e decidido grazas ao cal o seu pai puido estudar medicina e, porque a vida sempre é así e todo cobra sentido cando se unen os puntos cara atrás, “coñecer á miña mamá”.
Juan e Irma casaron e tiveron dous fillos -Noelia e Juan-, e podería dicirse, como case sempre, que foron felices, máis aló do racho familiar. Esa cicatriz da diáspora que cura co tempo pero que sempre deixa marca: unha parte da familia a cada lado do Atlántico. “A da miña avoa quedou en España”.
Juan volveu dúas veces; e as dous só. Co tempo, sería Noelia a que chegaría á terra das súas raíces. A esa Galicia “accesible” na que “ás doce da noite había xente na praza”: “Todos camiñando, festexando, con seguridade…”.
Unha viaxe no que se acumulan recordos e certezas, como o do amor pola cultura propia. “A música, a comida… a xente mostrábase orgullosa do seu. En Arxentina non sucede; ata dá un pouco de vergoña”, recoñece Noelia, que permanece unida a aquel momento de “diversión”, de “sentir que estaba na casa”, de “non querer volver”.
A volta a Galicia coas BEME
A vida, con todo, ten distintos carreiros que acaban conducindo ao mesmo sitio. Neste caso, a Galicia. Noelia volveuse a Arxentina para terminar a tese de grao, e logo comezou a traballar. Os días seguiron ás semanas, aos meses e aos anos, e sempre, de fondo, a terra das súas orixes; a nosa terra.
“Todos os anos anotábame nalgunha bolsa: erasmus, Carolina…”, prosegue Noelia o seu relato, no que temor e a esperanza, esa combinación tan típica de calquera proceso migratorio, entrelázanse. “Tamén tiña medo; chegou a crise do 2008 e non tiña traballo. Con todo, nunca me saíu nada. Levaba dez anos anotándome, e chega un momento no que desistes. Tiña xa 34 anos e víñame ‘grande’ para empezar de novo noutro lugar”.
Con todo, o destino é como un neno caprichoso; como unha desas antucas ao aire no verán, que corren arrastradas por un refacho de vento. Así, de súpeto, en metade dunha pandemia e sen querelo, apareceron as BEME, que a trouxeron de volta ata Galicia para facer un máster de Social Media na Universidade de Vigo.
“Chegoume un mail da Xunta e anoteime por inercia; non tiña nin esperanza”. Tal é así, que se esqueceu do tema ata que recibiu outro correo informándolle de que fora preseleccionada. “Aínda víao afastado: tiña que matricularme, estabamos coas restricións da pandemia… Pero fun facendo todo e acabei seleccionada”.
E aí, nese preciso instante, houbo de volver atrás -a aquel momento no que quixo quedar en Galicia e partiu cara a Arxentina-, e enfrontar outra vez a decisión: “Despois de moito pensar e moitas dúbidas deime conta: Arxentina, no fondo, botoume”, volve a sincerarse Noelia, apenada por ese sentimento de saber que a túa propia patria non alberga todo o que che gustaría que así fose.
“Cando volve, es estranxeiro no teu propio país”. Un resumo perfecto da emigración, do que, ao final, espérache despois de deixar atrás á túa familia, de empezar de cero, de parir soa para estar logo acompañada, por Martín, a súa parella, tamén de ascendencia galega. “Baila e toca a gaita, e era socio do Club Arzuán Mellidense. É moito máis galego que eu”, chancea Noelia, xa desde Galicia. Desde esa terra da que se namorou cara a unha década, e que volveu a plantarse no seu camiño.