Hoxe Michelle domina o castelán, o inglés, o galego, e as linguas de signos americana e española. Traballa como intérprete e montou o seu propio negocio, unha empresa de idiomas e de comunicación que ofrece todo tipo de servizos lingüísticos e cobertura de eventos.

Lembra, cunha mestura de agarimo e de nostalxia que se aproxima á morriña, a inauguración no Ellis Island National Museum of Immigration de Nova York da mostra ‘Vos adeuses’ (The farewells). Un “evento precioso con Cristina Pato” e que contou coa presenza, entre outros, do presidente da Xunta, Alberto Núñez Feijóo.

Paixón similar á que ofrece cando fala do Desfile da Hispanidade de Nova York, de cuxa directiva forma parte. “É o máis grande de USA, e celébrase o domingo máis próximo ao 12 de outubro”. Ata 10.000 participantes cortan a Quinta Avenida nesa data, desde a 45 ata a 75. Participan os 21 países de fala hispana, e acode xente de todos eles. Tamén de España, de Galicia.

Bo, polo menos antes era así. Porque en Nova York agora non hai desfiles, nin xente, nin aglomeracións. Permanece o corpo da urbe sempre iluminada, esperta e silenciosa, coas súas grandes avenidas marcando os límites do fin do mundo; pero roubáronlle a alma.

“É raro camiñar pola cidade e vela tan baleira. Podería definirse como inquietante. Esta non é a cidade que coñezo”, recoñece Michelle, dando ao mesmo tempo un paso máis. Unha consecuencia: “Van pechando os teus restaurantes preferidos; e iso rómpeche o corazón”. Non A Nacional, que soubo reinventarse: “Sacamos fóra o restaurante, cunha terracita, e aí temos unhas mesas onde imos sorteando o frío”.

Os disturbios do Capitolio

Pero ese mesmo corazón tamén cho poden romper outras historias, incluso as máis inesperadas. Como os recentes disturbios do Capitolio. “A última vez que pasou algo así, foi na guerra civil. É unha imaxe que nunca esperabamos ver, como exemplo que somos da democracia e o progreso”, detalla Michelle.

E engade, xa con valor, como é ela: “Entráronme ganas de chorar. Non o podía crer. Estaba a traballar e alguén de España escribiume: ‘Que está a pasar no Capitolio?’ Oh, my God. Collín o móbil e entroume unha dor enorme no corazón. Podes estar en contra da política do outro, pero de aí a ser violentos… Mataron a un poli cun extintor… E coa bandeira confederada, que nos inspira moitos recordos feos como país. Foi a primeira vez que esta bandeira entrou no capitolio. E non podes deixar de preguntarche que fai aí”.

Por fortuna, o futuro acode á súa cita puntual e acábao devorando todo, tamén os malos recordos, que acaban por deixar un pouso de esperanza. “Temos moita ilusión. A comunidade de galegos e españois tamén. Albergamos a esperanza de que a nova administración poida unir o país. Porque non podemos esquecer que a metade da nación votou a Trump”, detalla Michelle.

Vacinada contra o Covid

Unha ilusión que se estende, tamén, á loita contra o Covid, agora máis coordinada, máis decidida, centralizada na figura de Biden. “O camiño vai ser longo”. Como sempre. Pero “a estratexia é totalmente diferente”. Están a implementarse grandes espazos para vacinar 24 horas ao día á vez que se amplían os grupos que poden recibir a vacina: traballadores esenciais, algúns funcionarios que atenden á cidadanía, anciáns e terceira idade a partir de 65 anos.

A propia Michelle, ao traballar de cara ao público como intérprete en determinados actos, é das que se atopa xa vacinada. “Estou ben; estou perfectamente”, chancea á vez que reflexiona sobre a importancia de confiar na ciencia para saír desta situación. 

O Covid variou o escenario, debuxando unha sala multiusos de aforamento reducido, con apenas 5 persoas, límite máximo no país helvético para este tipo de reunións. Uns encontros que, no caso da Roda, configúranse como unha mestura perfecta de todo o que foi e é a nosa diáspora. “Falamos metade castelán, metade galego, metade francés”, expón Estela con moita simpatía.

Creada en 1991, A Roda suma xa tres décadas de fomento da cultura galega, mantendo as tradicións entre as novas xeracións. Algo para o que soubo adaptarse ao Covid. Ou talvez, como todos, non tivese máis remedio.

De marzo a xuño estiveron pechados. En setembro puideron impartir “dous ou tres clases de modo normal”; qué lonxe queda xa ese final do verán no que as cifras da pandemia ofrecían un respiro hoxe inservible.

“Somos 100 socios, case todos galegos e fillos de galegos”, prosegue Estela. Obrigados, todos eles, a pasar o Nadal entre dúas terras e coa ameaza permanente do Covid. Como Estela que, co seu marido e o seu fillo, pasou as festas sorteando dificultades e adoptando distintas medidas de precaución.

“Rafael é da Coruña e os seus pais viven en Zaragoza. Unha semana estivemos en Ourense e outra, alí, en Zaragoza. Os meus pais tamén voaron a Galicia, realizando a correspondente PCR”, resume Estela. A rutina da ‘nova normalidade’.

“Para ou profano, a diferenza visible son vos tres roncóns na escocesa para a parte de atrás; é máis grande, máis voluminoso, cun son máis potente e máis duro. Para ou que sabe, a forma de tocar é diferente; as melodías son diferentes; empregan escalas diferentes…”, razoa David coa seguridade do que, efectivamente, sabe, e moito, na materia.

Non en balde, suma xa catro anos tomándolle o pulso á escocesa, máis ‘típica’, entre ingleses, en funerais que nas vodas.

Unha década en Londres

David traza os seus recordos desde Londres, onde leva unha década convivindo co gris, coa choiva, co vento e a nostalxia, coa añoranza de Galicia e da “paz das súas paisaxes”. Con todo aquilo que, de modo máxico, cabe, por unha vez e sen que sirva de precedente, nunha soa palabra: a morriña.

“Cheguei en febreiro do 2010, con 29 anos, na procura dun traballo. Comecei de conxerxe nun tribunal, e tinga estudos de música tradicional celta, galega, irlandesa e escocesa”, rememora desde a tranquilidade que dá o presente. 

En Galicia xa levaba anos participando en asociaciones e dando clases. Unha opción que, de modo inesperado, expónselle tamén en Londres. “Empezamos pola suxerencia dunhas rapazas galegas que coñecía de diferentes eventos culturais. En plan informal. Comentáronme que se me importaba dar clases de pandireta, e accedín. Comezamos a publicitalo nas redes sociais e animouse moita xente”, relata David.

Así comezou a dar clases a un grupo de galegos con algún inglés infiltrado polo medio. De pandereita e de canto. Entre todos, alugaron un local nun pub irlandés. Ao principio chegaron a ser 20. O Covid suspendeunas desde abril.

A gaita, con todo, non tivo tanto tirón. “Tamén é que son caras”, resume David con sinxeleza. Unha básica pode roldar os 1.000 euros. Agora mesmo ten un par de alumnos cos que fala por Zoom.

O mesmo Zoom co que aspira a pasar o Nadal. “Acabamos de saír do confinamento e este ano quedarei en Londres. Aínda estiven en setembro en Camariñas, cando melloraba a situación. Galicia botar de menos sempre, pero este ano é ou que toca”. E non lle falta razón.

“Que que plan temos para estas festas? Gran parte da nosa familia está aquí, polo que nós quedarémonos, aínda que por agora só podemos saír a menos de 20 quilómetros durante tres horas”, detalla Manuel, que recoñece que moitos galegos se marcharon no verán e aínda non regresaron .

É Francia en tempos do Covid. O país suma máis de 225.000 infectados por coronavirus e aproxímase aos 60.000 falecidos. Alí residen preto de 17.000 galegos, moitos nesa Marsella que viu chegar a Manuel fai máis de corenta anos.

Hoxe el, como o resto, goza da súa terra de acollida sen esquecer esa Galicia tan súa e tan querida que, como todos, adáptase á época do Covid. “Penso que é igual para todo o mundo”, resume con esa flema galega que nin o tempo, nin Francia e a distancia lograron enterrar. E non lle falta razón.

Pero logo, claro, chegou o Covid, obrigando a “cancelar unha chea de cousas”: festas, reunións, actividades… “Ultimamente quedamos unha vez á semana para practicar coa pandereita”, continúa Julián, que detalla que vai menos xente que antes, e que “algúns prefiren non quedar”. Todo a pesar das medidas de seguridade, á restrición de accesos, ás máscaras e os biombos de metacrilato que agora adornan o local.

Peaxes en tempos de pandemia que enrarecen a atmosfera, algo extensible a toda a cidade. “O ambiente está un pouco apagado para ser Berlín: es como Münich o resto do ano”, chancea Julían, que recoñece que non sabe que fará este Nadal.

“Non sei si poderei volver a casa, empezando porque non sei si poderei facerme a proba. Todo o mundo quere marcharse ao mesmo tempo e os laboratorios están saturados. Hai xente que xa arranxou, pero outros estamos a dubidar, mirando a ver que é o que pasa”, relata Julián, partidario, en calquera caso, desa prudencia tan galega: “Si non se pode, trasladamos o Nadal a febreiro ou marzo, cando se levanten as medidas, xa estea a vacina e sexa todo máis seguro”, ironiza. 

E non lle falta razón, a pesar da “congoja” que produce pensar nunha  Noiteboa berlinesa. Cear en casa, falar vía ‘Zoom’, quedar, talvez, con algúns amigos que tampouco fagan as maletas… Quizá, quen sabe. Pero seguro que de fondo soará unha pandereita.

“Díxomo unha das señoras coas que falei, e non se me esquecerá nunca: ‘Cando foi a emigración, sentín que moitos tivemos que baixar do barco para que se mantivese á boia’”. Unha metáfora perfecta daquela Galicia en branco e negro, que apuraba os problemas de postguerra buscando un futuro mellor noutro lado. Nunha América irmá, sempre hospitalaria.

A oportunidade de volver a casa

Tórnalas agora cambiaron, e os fillos e os netos daqueles que un día tiveron que partir para que o barco non se afundise, retornan hoxe a Galicia para impulsar aquí os seus proxectos vitais e profesionais.

É tamén o caso de Belén, que grazas ás bolsas BEME, que cada ano ofrece a Xunta para que a mocidade galega no exterior poida cursar aquí os seus estudos de posgrao, volveu a casa. E fíxoo en compañía do seu marido, Juan Manuel, e a súa filla, Elisa. “Galicia deunos a oportunidade de retornar pechando o círculo”.

Un círculo, iso si, perfecto, cun máster na Universidade de Santiago finalizada cun traballo sobre os emigrantes retornados e a súa integración social en función dos estudos. Como non. Porque preto xa de devorar o primeiro cuarto do século XXI, hai barcos que continúan ameazando con afundirse. Pero xa non é Galicia, que pasou de ser os recordos de Perales e os cheiros a montaña e a verde, a converterse nunha “realidade maior que a expectativa”.

“Ti elixes Galicia, pero tamén Galicia escólleche a ti”, subliña Belén á vez que defende a calidade humana e o sentido de comunidade da nosa terra, “o lugar idóneo para facer crecer a nosa familia”. “Recomendaríallo a todas as familias. É un lugar marabilloso”.

Identikit verbal: proxecto de empresa e de familia

Tanto como para montar a túa propia empresa. Algo que Juan Manuel e Belén non dubidaron en facer e para o que contaron coa axuda do programa de retorno emprendedor que ofrece tamén o Goberno galego.

“Viñemos con moito traballo de Uruguai. E agora puxemos en marcha o noso proxecto -Identikit verbal-, sobre identidade verbal de empresa: como se constitúe, define e presenta unha compañía no seu ámbito comunicacional. Cal é a súa narrativa; cales os seus atributos e cómo vainos a comunicar”, detalla Belén.

Unha inserción laboral que ela mesma define como “un desafío”, pero que está disposta a afrontar en compañía dos seus para seguir aquí, nesa Galicia evocada por Perales cando cantaba a América. Curiosidades da vida; ou de dúas terras irmás que non fan máis que estrañarse eternamente.

A Capela da nosa Señora do Alba contempla a vista como sempre: en silencio, acrecentada por esa luz do ocaso que reforza o seu ton de pedra granítica, asentada sobre roca natural, antiga vestixio do Castelo do Alba, baluarte sobre o que dominar, outrora, un páramo deserto.

Dous carreiros soben cara a ela. Un, de area e pedras flanqueadas por arces que mesturan vermellos distorsionados de laranxa, salpicados de retamos amarelos que dulcifican unha escena dominada de outono ata a medula. O outro, unha escaleira, que serpentea afastando Valladares, Vigo, a Ría, a cidade, o máis aló.

O sol ponse xa ofrecendo unha escena perfecta que se eleva desde o azul do mar cara ao gris clarito que debuxa o contorno das Cíes, flanqueadas -parece case á beira- por Toralla. Agora todo é laranxa, malva, vermello e amarelo, co sol, transparente -semella unha lámpada-, partido en dúas mentres que entrega o miradoiro do Monte Alba ao silencio da noite oprimido polo vento que non cesa.

O reencontro coa familia 10 anos despois

E tamén podes reencontrar á familia. “Aquí está toda a miña familia paterna: avoa, curmáns, tíos… E levaba polo menos 10 anos sen velos”, continúa Valentina coa alegría de quen se sabe de volta a casa. Porque ela, nese continúo ir e vir, xa estivera antes.

“Desde chiquita tiven a oportunidade de coñecer Galicia. Vin dous ou tres veces durante a infancia e puiden descubrir Santiago, A Coruña, distintas partes da nosa terra…”, relata Valentina, antes de describir o salto de Venezuela a México, onde foise a continuar cos seus estudos universitarios e a seguir descubrindo, sen sabelo, que significa a ‘morriña’.

Porque como ela mesma recoñece, aínda que en México tamén tiña familia, “sempre souben que quería estar en España”. “A miña meta era graduarme para virme a España, a Galicia”, continúa, para poder gozar desa terra repleta de “persoas cálidas que che reciben moi ben”.

Unha terra na que a comida, como non, tamén resulta “deliciosa”, e na que cada cana, cada refresco, cada auga, vén acompañada dunha tapa. “Descubrín que aquí hai moitas maneiras de probar distintos pratos caseiros”, resalta.

Pero hai máis cousas. “O ritmo de vida é distinto”. Aquí un ten a “oportunidade de respirar e ser produtivo sen estar excesivamente tenso”. Alá, eses momentos lévallos o “carro”; as “horas e horas” de atasco para moverse dun lugar a outro; a inseguridade de non poder saír soa pola noite. 

Vantaxes, calidade de vida, benestar… Moitas maneiras de resumir ese sentir; de querer que “papá regrese o ano próximo”, e de tentalo tamén cun dos seus irmáns, con Luís. Jorge xa está aquí, en Madrid, que non é o mesmo, pero parécese. “O punto de encontro é Galicia”. E esa frase resúmeo todo.

DESCOBRE AQUÍ TODA A INFORMACIÓN SOBRE AS BEME

Un escenario ao que se sumou a idea do retornado; dos fillos e netos daqueles que un día tiveron que partir. Ou simplemente, dos mozos que marcharon en busca dunha vida mellor, e que agora volven a casa. E onde mellor que a ese rinconcito de Ames no que, en colaboración coa Secretaría Xeral, a asociación ofrece varios locais listos para entrar. Tres deles, para retornados que queiran emprender.

A vocación emprendedora do que retorna

“Pensamos nesa vocación emprendedora do que volve, da que tantas veces ouvimos falar. Puxémonos en contacto coa Secretaría hai meses, pero coa pandemia quedou todo no aire. Despois de que se levantase o estado de alarma volvémolo a tentar, e tivo unha acollida moi boa”, relata José Manuel, mentres que profunda nun dos espazos ofrecidos. 

Trátase dun local que conta xa cunha liña de explotación concreta que mestura a vinoteca coa degustación de queixos e conservas. “Temos un acordo cunha adega e levamos tempo traballando en   o proxecto. Está todo preparado. Só hai que chegar e porse a traballar”, resume, orgulloso, José Manuel.

Como orgulloso está tamén das facilidades que ofrecen para superar os tediosos trámites administrativos. Ese pantano burocrático no que un se vai afundindo aos poucos. “Á xente que vén a Milladoiro tratamos de axudarlles co papelorio, para que se poidan centrar no seu negocio”. Pódese pedir máis? Talvez, quen sabe. Mentres tanto, a Asociación Palmira Boulevard abre os seus brazos desde Ames esperando a quen  queiran emprender.

Para iso, basta con facilitar un plan de traballo que detalle a viabilidade do proxecto e contar cunha estratexia de dinamización e competencias no campo dixital. O mundo en tempos do Covid, claro.

Os interesados só teñen que escribir un correo electrónico a asociacionpalmirabulebar@gmail.com  ou chamar ao 981531293.

A que estás a esperar?

Misións cambioulle a vida

Pero non adiantemos acontecementos. Seguimos na Ouniversidad de Kilmer, Buenos Aires, onde Antía comparte habitación cunha amiga colombiana. Un día calquera dun mes calquera, como fan os universitarios, toman un café mentres que proxectan plans de futuro. Do inmediato. Cousas que facer nesa época. Por exemplo, coñecer Misións: o misterio daquela  selva húmida e salvaxe, as cataratas do Iguazú… E mentres que a imaxinación fai o seu traballo e dispárase, alguén se vira: “Eu son de Misións. Podo facervos de guía”. É David, hoxe o seu marido. Lembran aquilo de unir os puntos?

“Coñecín á miña parella, volvín a España, presentei a tese, e volvinme para Arxentina”, resume Antía con exquisita sinxeleza avanzando dunha plumada sobre os seguintes meses da súa vida. Unha Arxentina moi distinta á que viviu como estudante; a Arxentina real, non a da nube dunha bolsa.

A de levantarse ás 5 da mañá para poder chegar a traballar tras dúas horas como unha “sardinita” no autobús. A de ir cun spray pementa e un coitelo no bolso. A das manifestacións que cortan a rúa. A dos ladróns que se abalanzan sobre o bus, baixan a xanela e róubanche o teléfono deixándoche, literalmente, coa palabra naboca . A de   un certo toque de racismo: “A mí cobrábanme 100 pesos por un quilo de bananas, e na mesma frutería, a David pedíanlle 30”.

Pero a vida, ás veces, é iso: superar as probas e os retos, avanzar cara ao futuro, que é hoxe e que é mañá. Non renderse… E contar sempre cun comodín, polo si ou polo non. “Falámolo antes de saír. OK, ímonos, pero si non me adapto, vólvome”, detalla Andía, mentres que explica que, a final de contas, o lóxico era probar en Arxentina. “El traballaba na Prefectura, que é como a Garda Civil aquí. Tiña un traballo estable, funcionario”. E esa estabilidade arrimou o ascua cara a Arxentina.

Mentres tanto, Antía comeza a trabajar nun hotel dunha cadea española en Buenos Aires. Pero o choque de realidade acentúase: “Non é só a seguridade, senón a desvalorización monetaria e de capacidade económica. Os aumentos salariais que pensabas que ías ter, non os tes. O davaliación é moi alta. Un mes cobras 300 dólares, ao outro 250…. Empezas a perder o control da túa vida a nivel económico e social”.

A bolsa BEME e a volta a casa

Un escenario que se agrava en 2019 , ano no que Antía xa pedira unha BEME, unha desas bolsas que o Goberno galego promove para facilitar a volta a casa dos fillos e os netos da diáspora. “Entón complicouse porque me faltaba documentación, así que esperamos ao 2020”, detalla.

Ese ano de marxe, no entanto, resultou providencial. Xa saben, outra vez hai que unir o puntos cara atrás. “Grazas a iso puidemos vender o coche, a moto, traballar na homologación de títulos de David. Ao final, chegamos en setembro deste ano e xa puido matricularse en FP e comezar os seus estudos aquí”, prosegue Antía o seu relato.

E aínda hai máis. Unha voda exprés en outubro do 19 para poder adiantar os trámites de inscrición do matrimonio no consulado. “Casamos no único rexistro civil dispoñible que había no noso barrio. Si a miña nai veme morre…”, lembra con humor Antía.

Faio desde Ourense, onde cursa un MBA en xestión empresarial do deporte. Un máster ao que chegou cargada de razóns: “Contactei a través de Linkedin con xente que o estaba cursando e deume moi bo feedback”. E, ademais, no principio do ano observou como unha revista americana da Universidade de Ohio situábao entre os mellores másteres do mundo en xestión empresarial e do deporte. Xa non había dúbidas.

Antía mira cara atrás cos puntos enlazados, polo menos até agora. Desterrou aquela marabillosa “súper morriña” de Arxentina ou del Erasmus en Alemaña, onde vivía nun edificio no que todos eran hindúes menos ela e outro galego, co que se coordinaba para recibir unha caixa de comida cada mes. “Espertábame e dicía, ‘que ganas teño de comerme unha empanada de zamburiñas’”.  

Xa non. Igual que tamén puxo fin a aquela “outra realidade”. A de non poder saír soa sen riscos; a de ter ir ao banco entre susurros; a de ter preocupacións máis propias das ciencias económicas que do vivir. “A David sempre lle digo: aquí, si vas pola rúa e pregúntaslle a calquera a canto cotiza o dólar ou que é a inflación, a maioría non ten nin idea”. Polo menos por agora. E que dure.