O Támesis atravesa Londres entre susurros provocados pola auga, que acariña incansable as súas beiras. Azul verdoso, case negrou, o río reflicte aquí e alá parte da historia da City, desde os viquingos ao impoñente porto comercial do século XIX. Ao redor del, alimentada polas súas augas, crece a cidade, alborotándose a intres, desperezándose outras veces.

Un fluír imperial e mundano ao mesmo tempo, sobre o que home foi  levantando pontes que comunican ambos os lados da urbe. Chelsea Bridge, Vauxhall, Waterloo… até 14 viadutos con centenares de imaxes iconoclastas que salpican esta e aquela esquina, ese e aquel recuncho. Como a Ponte de Westminster, flanqueado hoxe por ese enorme “Ollo de Londres” que domina a cidade desde unha altura inopinada.

Alí, durante un tempo, e antes de que a pandemia tamén silenciase esas cancións, soaban acordes de gaita… galega, escocesa, irlandesa… Quen sabe. A maioría somos profanos, aínda que non deixemos de admirar esa música de vento que nos acompaña desde sempre. Como a David Carril, 39 anos, galego de Camariñas, que lonxe de ser profano converteuse en mestre das gaitas, aquí e alá, en Londres e en Galicia.

Todo comezou de neno, tira de memoria o propio David rescatando recordos da súa infancia: “Empecei de pequeno, con 5 ou 6 anos, na aldea, en Camariñas. Foi cousa do meu pai, que fora gaiteiro de novo”.

Hoxe, máis de tres décadas despois, atopou o seu oco en Inglaterra, coándose, antes do Covid, en centos de fotos coroadas polo Palacio de Westminster ou pola Nora; todo é cuestión de perspectiva.

A pandemia, por desagracia, acabou cos turistas, silenciando a gaita sobre o Támesis. Non a David, que continúa coa súa vida, coa súa música, coas súas clases de pandereita, e coa súa gaita. Este verán, sen ir máis lonxe, actúa en   a voda dun escocés e unha galega, en algo así como unha tortilla á que hai que darlle a volta para que quede perfecta en ambos os lados. Dous gustos, dúas familias, dúas culturas, dous traxes e, por suposto, dúas gaitas.

Ninguén sabe moi ben cando comezou aquel trajín de xente; de idas e vindas en branco e negro, cor adecuada á nostalxia; de maletas cargadas de roupa e de esperanza, de abrazos furtivos para combater á morriña. Porque éa ausencia de comezo, precisamente, confiere maior sentido e certeza á diáspora galega polo mundo. En barco, alén do inmenso azul A tlántico.Por estrada, moitas veces, a éta Europa tamén acolledora.

Como aqueles que chegaron a Marsella, pleno corazón da costa azul francesa. Galegos como Manuel Silva, que deixou Moraña (Pontevedra) atrás con apenas 19 anos, fai case medio século, e que hoxe contempla a vida coa pausa propia que dá calquera mirada atrás. Un pedacito de Galicia en Marsella que ofrece ouna visión na que se mesturan proxectos de traballo e persoais, a creación dunha familia, a súa filla Sabrina, e de fondo, o Centro Galego de Marsella, que preside desde fai 15 anos.

Tamén en época de Covid. Esa pandemia que levou por diante, por exemplo, a celebración do 41 aniversario da asociación ou o festival Celta previsto para abril.

“Na nosa rexión a pandemia vai baixando aos poucos. Chegamos a ter case cada día 110 pacientes no hospital, e agora temos uns 65”, expón Sabrina, tamén vicepresidenta do Centro, que trazaos seus recordos á beira de Manuel: o primeiro confinamento que obrigou a pechar as portas da entidade até finais de maio; a reapertura un par de sábados en xuño; as vacacións en xullo e agosto; outra pequena paréntese en setembro…

Agora, Marsella, como Europa, vive nun toque de queda permanente. Até o 15 de decembro, en Francia só se pode saír para traballar e para facer a compra, tendo que estar en casa a partir do nove da noite. A hostalaría permanecerá pechada até o 20 de xaneiro e, por suposto, non haberá festa de fin de ano no Centro Galego de Marsella.

A asociación agrupa hoxe a uns 170 socios, dos cales 86 son galegos nados na nosa terra. Eles, como o resto, viven ao día en época de Covid.

Pasaron xa noves meses desde marzo. Un embarazo completo no que Galicia, España e Europa han ido tomándolle o pulso á pandemia. Confinamentos domiciliarios, peches perimetrales, estados de alarma, índices de positividad, presión asistencial… Palabras e expresións que atoparon un oco nas nosas charlas, asentándose con sixilo, case senqu erer, como esa visita exasperante que non acaba de entender que tes soño.

“E non se podían crer que nun día o mundo púxose patas para arriba e que vivían nun distinto. No mundo de Chernóbil”. Ou no de Covid. A mesma sensación de estrañeza e caos que relata Svetlana Alexievich nas súas Voces de Chernóbil.

Voces que hoxe, como as da galeguidade, chegan de todas partes do mundo. Por exemplo, desde o corazón de Alemaña, onde a asociación De Berlín Son suma ano e medio de existencia co obxectivo de “apoiar a cultura galega” no país.

Cóntanolo Julián Lamas Rodríguez, galego, 38 anos, que deixou atrás a súa terra por traballo: “Xurdiu a oportunidade e quedeime. Son xestor de proxectos nunha empresa de software”. Algo que non lle impide seguir cunha das súas afeccións, que trasladou até Berlín: a pandereita.

“A asociación naceu cuns obxectivos moi amplos e xenerais de apoiar a cultura galega en Berlín, pero a nosa principal actividade é a pandereita”, resume Julián, á vez que lembra que un “primeiro ano moi activo” no celebraron un par de foliadas, un concerto en Nadal, ou participaron no Entroido das Culturas de Berlín, un festival intercultural e internacional.

A súa infancia son recordos dunha letra de Perales. Acordes que cheiran a cana e a café ; a guayaba, a pel morena e a tabacou. A futuro e liberdade, polo menos ao daquela ‘América’ soñada polo artista fai case 30 anos. “Cando era moza en casa escoitábase moito a Perales. ‘América’ era unha das cancións que máis soaba, e a min evocábame á miña outra terra, a Europa, a Galicia, a aquilo afastado e querido”, lembra Belén Casal, un compendio da emigración en apenas 31 anos.

Porque Belén, como tantos outros, é galega de Montevideo; ou uruguaia de Compostela, que máis dá. Aínda que sería máis correcto falar de Barciademera, o pobo de Eduardo Casal, o seu pai. Ou de Piñeiro de Areas, a segunda terra de María Gil, a súa nai. Dous pedacitos de mundo apenas separados por cinco quilómetros de fincad e montaña.  

María nacera en Uruguai, pero pasaba longas tempadas en Galicia. Eduardo era deaquí , onde a súa familia rexentaba unha panadaría. No medio, como nexo de unión de dúas historias tan próximas, aínda sen sabelo, unha festa do pobo. “Coñecéronse aí de adolescentes, e casaron en Vigo anos máis tarde, en 1972”, pecha o círculo Belén.  

Un matrimonio do que sairían 4 fillos -a propia Belén, que é a pequena; Pablo, María e Francisco-, nun constante ir e vir entre Galicia e Uruguai. “Co terceiro, os meus pais decidiron quedar alí. Volviamos no verán”, detalla Belén, que inicia entón o seu “lazo afectivo con Galicia”. Recordos que van e vénn, “non tanto de acentos senón de cheiros”. Aromas de xullo e agosto que cheiran a monte e a praza… a Perales.

E para matar a morriña, xorde entón o Centro galego de Montevideo, coas súas clases de baile: “O meu outra familia”. O tempo pasa e os lazos estréitanse a través de diferentes programas que vai ofrecendo a Xunta: Escolas Abertas, monitora nos Campos de traballo… “Estas actividades acompañan a túa vida, reforzan os lazos con Galicia que quedan para sempre na memoria psicoafectiva. Séntesche moi preto, máis aló dos quilómetros. Sentes como teus os dous países”.

E talvez chega un a comprendelos e querelos até o punto de realizar o traballo final de carreira -Comunicación Social alá, Xornalismo, aquí- sobre os emigrados galegos a Uruguai entre os 40 e os 60. Un instante na vida de Belén no que se cruza outra deses ensinos que ás veces nos golpea de modo inesperado, como un refacho de aire frío no inverno; como a fame despois dunha comida.

A estrada de Valladares, en Vigo, discorre tranquila, atravesando a parroquia de lado a lado coa mesma calma coa que a auga se desliza, sedienta, entre as rocas. Un puñado de liñas brancas que chegan a unirse ante os ollos, en contraste co gris escuro do asfalto.

Case ao final, o roteiro vira á dereita e comeza unha rápida ascensión, demasiado pronunciada ás veces, demasiado vertixinosa a intres. O sol da tarde devora as últimas follas do outono, que comeza a pintar de ocre a ladeira.

Un macizo gris e verde que sobe cara ao azul morado, malva escuro, co que van tiñéndose as nubes dun ceo despexado no que, ao fondo, sobre a delgada liña que marca o horizonte, comeza a fundirse o sol entre bocados.

Ao carón, o Cepudo, ao outro o Monte Alba. Os dous, con Vigo nacendo entre os dedos dos seus pés, alá abaixo, moi abaixo, máis de 500 metros en liña descendente cara á Ría, que agora reflicte os últimos retrincos do crepúsculo conferindo toda a súa pureza ás Cíes, ao leste, e a Baiona, cara ao Oeste.

O inicio desta historia transcorre, como tantas, por un deses vasos comunicantes que enlazan Venezuela con Galicia nunha continua viaxe de ida e volta, empuxado polo tempo e polas ondas do Atlántico.

Ao carón, Cariño; ao outro, Caracas. No medio, José Andrés Pita. Un deses  galegos cuxo relato avanza dacabalo entre dúas terras: o difícil e asombroso equilibrio da emigración.

Porque José Andrés naceu alá, pero deseguido veu aquí antes de volverse cara alá. Xa saben, ir e vir para volver a ir. Un camiño no que coñeceu a Luisa nun deses momentos aparentemente intranscendentes que a vida sempre nos regala -ambos estaban a facer un curso de técnico superior-, pero que acaba cambiando o relato para sempre.

Non en balde, dese matrimonio naceron tres fillos: Jorge, Luís e Valentina, a verdadeira protagonista da nosa historia. Hoxe está aquí, onte estivo alá, e mañá quere seguir estando aquí. “Gustaríame traballar nunha empresa galega que está en Santiago”, recoñece.

Pero vaiamos por partes . Porque Valentina volveu a Galicia grazas a unha desas bolsas BEME que cada ano promove o goberno galego brindando a oportunidade, por centos de mozas da Galicia exterior, de retornar á nosa terra para cursar os seus estudos de posgrao.

“Estando alí, decateime das  BEME para fillos e netos de galegos. Optei as elas en marzo e a verdade que, cando enviei a solicitude, antes do Covid, pensaba que non se ía a dar, que non ía pasar”, rememora.

Pero deuse, e hoxe Valentina continúa desde Compostela a súa breve historia, a dunha moza de apenas 23 anos con toda unha vida por vivir, que está cursando na USC un máster en dirección de empresas.

Faio en tempos de pandemia, e con “clases presenciais” a pesar de todo. “A experiencia de emigrar é distinta co Covid, porque os mesmos compañeiros dinnos que a cidade é outra e o ritmo é diferente; que non é o escenario académico que normalmente se vive”. Algo que no fondo teñen os seus propios beneficios: “Podes centrarche máis no que viñeches facer: sacar o máster”.

A idea xurdiu por primeira vez antes de que o mundo puxésese patas para arriba. Ou patas abaixo, que máis dá. É o que teñen as pandemias. De fondo, o Xacobeo. E no medio, a vocación de axudar a quen emprende, parte principal deste breve relato, pero intenso, que nos achega a Asociación Palmira Boulevard. Un pedacito de historia de Ames, de Milladoiro, do seu comercio e da súa vida.

“Pensaramos, con motivo do Ano Santo, impulsar unha serie de accións coa Asociación de Comerciantes de Tui, para pór en valor o Camiño Portugués”, relata José Manuel Fernández Gómez, presidente de Palmira Boulevard.

Todo, insistimos, freouno o Covid. Pero esta e outras ideas retomáronse despois do estado de alarma. “A nosa vocación foi sempre a de axudar, a de facilitar as cousas aos comerciantes de Ames”, resume Fernández Gómez.

Pero tamén a aqueles que queiran vir desde máis lonxe para impulsar o seu proxecto profesional e persoal. A final de contas, o emprendimiento non entende de fronteiras.

E ese foi, precisamente, a orixe doutra historia, desta historia. A que levou á Asociación a porse en contacto coa Secretaría Xeral dá Emigración da Xunta de Galicia, pensando nos emprendedores retornados e na posibilidade de abrirlles as portas de Ames para promover as súas iniciativas.

“Temos varios locais listos para entrar, e a prezos moi accesibles. Damos todas as facilidades”, prosegue José Manuel, co convencemento propio do que viu crecer moitos proxectos. E en campos moi distintos.

Porque en Milladoiro hai un pouquiño de todo, de hostalaría, de comercio, de téxtil, de roupa, de pastelarías… de proximidade a final de contas. Un espazo ao que chegar e no que quedar. “A nosa idea sempre foi contar con iniciativas diversas, para que a xente veña e teña todo a man”.

Coñecen aquilo do efecto bolboreta? O aleteo dunha desas  criaturas pode provocar un tsunami alén  do mundo, aínda que, por suposto, non o saibamos. Ou aquel soado  discursou de Steve Jobs na Universidade de Stanford? “Non podes conectar os puntos cara a adiante, só podes facelo cara atrás. Así que tes que confiar en que os puntos se conectarán algunha vez no futuro”.

Al goasí valería para resumir a historia de Antía Torrado. Porque un terremoto en Taiwan  pode derivar en que unha galega de Catoira case en Buenos Aires cun arxentino, previo camiño de volta á nosa terra. Os puntos, iso si, só cobran sentido cara atrás, desde a perspectiva que dá o futuro do pasado. Steve Jobs, como non, tiña razón.  

“Nacín en Catoira , pero cando era pequeniña mudámonos a Ourense. Aquí estudei turismo, e en terceiro de carreira (2015) funme de erasmus a Alemaña. Cando estaba alí, solicitei unha bolsa do Banco Santander para outro ano máis no estranxeiro. A idea era irme a Taiwan , pero houbo un terremoto e caeuse a opción. As alternativas eran Arxentina ou Bolivia”, resume Antía desde o presente , cos puntos xa unidos hai tempo.  

Ao final, escolleu Arxentina, onde trasladouse en 2016 con esa bolsa do Santander para cursar alí a súa tese sobre o ‘Desarrollo turístico dos poboados mapuches’. Unha patria irmá, onde os españois son ‘galegos’, e onde as percepcións, bolseira e estudante, son moi distintas ás que vivirá máis tarde, xa casada. E todo comezou con aquel terremoto grao 6 que zarandeou Taiwan en metade dunha noite de inverno.

A de Manuel Tanoira é unha historia moderna con tinguiduras daquela Galicia añeja, con sabor a campo e a verde e que se pinta na memoria en branco e negro. Un relato que mestura a nosa terra con América, como non, de ida e de volta, e que resulta, polo menos, moi curioso.

Porque a vida de Manuel, arquitecto, apenas 38 anos, une lugares tan dispares como Vilagarcía, Valencia, Colombia ou Cuntis. Universos que poden resultar moi diferentes, pero que cobran sentido no devir da novela.

Vaiamos por partes.

“Son de Vilagarcía e funme a estudar  fóra, a Valencia . Ao terminar decidín viaxar”, trata de resumir Manuel mentres que sobe e baixa polo fío condutor punteando detalles del pasado. Alí, na capital do Turia, aparece a súa noiva, hoxe a súa muller, Carolina Castillou, colombiana.

“Fómonos a Bogotá, onde ela tiña á súa familia. Queríame ir alí porque era un lugar de oportunidades; un bo sitio para empezar, para ir, para aprender, para que o salto cultural fose máis enriquecedor”, continúa Manuel aglutinando pinceladas.  

Foron “6 anos moi felices”. Os que van do 12 ao 18. Un período de aprendizaxe: os estudos, os primeiros traballos, o que un quere da súa vida. E nese querer ou non querer xorde a pregunta ineludible para calquera emigrado, por moi ben que lle vaian as cousas alá fóra: dónde continuar o resto do camiño.

“En ese momento decidimos que queriamos volver; a Europa, a España e a Galicia”. Porque a terra tira, si. Éa morriña universal que todo o comprende. “Pero tamén porque entendiamos que aquí dispuñamos de certas oportunidades. Soy arquitecto e dedicámonos á rehabilitación e sustentabilidade, e entendiamos que Galicia é un lugar moi apropiado”, expón convencido.

“Recuperar todo ese patrimonio e devolvelo á vida”

Motivos e argumentos non lle faltan: a historia; a riqueza patrimonial da nosa terra; os problemas de envellecemento; as posibilidades do rural. “Todo isto vai en paralelo a unha arquitectura vernácula por rehabilitar”, razoa. Unha conxunción de factores que facían de leste un “momento interesante para unha proposta como esta”; para “tentar recuperar todo ese patrimonio e devolvelo á vida”.

E así, case sen querelo, ou talvez desexándoo moitísimo, nace Brota Arquitectura; unha proposta que aúna a rehabilitación, a sustentabilidade e o benestar, e á que non dubidou en sumarse Carolina, psicóloga de profesión, coñecedora dos desexos de confort do ser humano, vinculados éstos, como si non, ao fogar, á edificación, a esa arquitectura sustentable. 

Saíndo das Neves, cara ao oeste, a estrada discorre entre curvas suaves, ás veces máis profundas, coma se unha chaga de cemento gris escuro, case negro, quixese competir co Miño entre recodos. A PO-400 é unha desas estradas nacionais, agora ben  asfaltadas, que percorren Galicia e España, ocultando aquí e alá pequenas paraxes imposibles; invitacións á pausa; lugares por descubrir .

Un deles déitase á altura do quilómetro 14, descendendo por unha calzada que cruza un antigo serradoiro e unha fábrica de cepillos devorada polo tempo, antes de concluír, sen saída, no apeadeiro de Sela, un añejo edificio en branco e vermello, hoxe esvaecido polo tempo, non fai tanto, lugar de idas e vindas, de trafego, de bulicio.

A estampa xorde en branco e negro. Os trens, aínda de vapor, traen e levan xente, cargan e alivian botellas procedentes do manancial de augas medicinales. Estamos en 1905 , ano no que Antonio Pérez Barreira solicita ao concello de Arbo a declaración de utilidade pública desta auga para así poder embotellarla. Meses despois, xa no mercado, venderase a 50 céntimos a botella baixo o nome de Augas Minerais de San Martínde Sela .

O m anantial, 115 anos despois, continúa descansando aos pés do Miño, un resquicio de todo aquilo que un día foi. Como os grandes e vellos edificios que se perfilan á beira da estación; o fogar dos agüistas.