Houbo un tempo no que miles de galegos cruzaron o Atlántico cunha maleta chea de incertidume e un obxectivo moi claro: labrarse un futuro mellor. A maioría nunca chegou a facer fortuna, pero quen si o conseguiron regresaron á súa terra cun soño que ía moito máis alá de volver a casa.

Querían deixar pegada.

Así naceron as casas indianas, unha das herdanzas máis visibles e sorprendentes da emigración galega. Repartidas por toda a comunidade, especialmente na costa norte, estas vivendas seguen chamando a atención por un detalle que as fai inconfundibles: parecen trasladar un pedazo de América á paisaxe galega.

Un símbolo do regreso

Os chamados indianos eran aqueles emigrantes que regresaban despois de prosperar en países como Cuba, Arxentina, Uruguai ou México. Durante o século XIX e as primeiras décadas do XX, miles de galegos partiron cara a América fuxindo da pobreza e da falta de oportunidades, aínda que só unha parte conseguiu regresar cunha posición económica acomodada. 

Moitos decidiron investir unha parte da súa fortuna en construír unha vivenda que reflectise o éxito alcanzado alén do océano.

Non buscaban levantar unha casa calquera. Querían que representase unha nova forma de entender a vida.

Palmeiras no medio de Galicia

Se hai un elemento que identifica a estas construcións é a presenza de xardíns con especies exóticas.

Palmeiras, araucarias, magnolios, camelias ou cedros acompañaban unhas vivendas que tamén incorporaban grandes galerías, miradoiros, terrazas, balaustradas, torres ou rechamantes cores inspiradas na arquitectura colonial que coñeceran en cidades como A Habana ou Buenos Aires. 

O contraste coa arquitectura tradicional galega era total.

Mentres as casas populares respondían a criterios prácticos e materiais locais, as residencias indianas pretendían transmitir modernidade, prosperidade e, sobre todo, lembrar a orixe americana da fortuna dos seus propietarios.

Hai lugares en Galicia que non poden entenderse sen a emigración. Avión, un pequeno municipio ourensán situado entre as montañas da comarca do Ribeiro, é un deles. Durante décadas, centos de familias fixeron as maletas rumbo a América en busca de oportunidades que a súa terra natal non podía ofrecerlles. Moitos atoparon fortuna alén do Atlántico; outros non tiveron a mesma sorte. Pero todos deixaron unha pegada indeleble neste recuncho galego que chegou a converterse nun dos grandes símbolos da diáspora.

A magnitude do fenómeno foi tal que durante boa parte do século XX había máis veciños de Avión repartidos por países como México, Cuba, Venezuela ou Brasil que residindo nas súas propias aldeas. Aínda hoxe, cando chega o verán, o municipio vive unha transformación única. Os preto de 2.600 habitantes que permanecen durante o inverno ven como a poboación practicamente duplícase co regreso temporal de emigrantes e descendentes que volven para reencontrarse coas súas raíces.

O pobo que inspirou un documental sobre a emigración galega

A singular historia de Avión chamou a atención dos irmáns María e Marcos Hervera, autores do documental Avión, o pobo ausente. A película retrata as múltiples caras da emigración galega a través das voces de quen se foi, de quen regresou e de quen permaneceu esperando.

Lonxe de limitarse a mostrar as coñecidas historias de éxito empresarial vinculadas a México, o documental profunda nas consecuencias humanas do éxodo: as despedidas, a separación de familias enteiras, a soidade de quen quedou e o sentimento de pertenza que continúa unindo a varias xeracións con Galicia.

Porque detrás das grandes mansións construídas por algúns emigrantes retornados existe unha realidade moito máis complexa. Avión é tamén a historia dos sacrificios, das oportunidades perdidas e da nostalxia permanente por unha terra que nunca desaparece da memoria.

Moito máis que emigración

Con todo, reducir Avión unicamente ao seu pasado migratorio sería inxusto. Moito antes de converterse en referencia da emigración galega, este territorio sobordaba actividade grazas á agricultura e ao comercio. A súa localización estratéxica converteu a zona en paso habitual de arrieros que transportaban mercadorías entre O Ribeiro e outros puntos de Galicia.

Ese pasado aínda permanece visible nun extraordinario patrimonio tradicional repartido polas súas aldeas. Os conxuntos de hórreos son un dos seus maiores tesouros. Os de Beresmo e Barroso figuran entre os máis coñecidos e ofrecen unha imaxe case intacta da Galicia rural doutros tempos, con grandes eiras de mallar rodeadas por estas características construcións.

Cada parroquia conserva ademais os seus propios exemplos de arquitectura popular, formando unha paisaxe cultural única que axuda a comprender como era a vida cotiá antes da gran emigración.

Puentes, camiños e vestixios de séculos de historia

A importancia histórica de Avión tamén pode rastrexarse nas súas antigas pontes. O Ponche Contán, de orixe anterior ao século XVIII, foi durante xeracións unha infraestrutura fundamental para as comunicacións da zona. Aínda que unha riada destruíu un dos seus arcos no século XIX, foi reconstruído respectando o seu aspecto orixinal.

Outro dos lugares destacados é o Ponche Baíste ou Ponche Garfián, que comunica Avión con Beariz e conserva boa parte da súa estrutura histórica. Tamén o Ponche de Valderías forma parte dunha paisaxe fluvial especialmente atractivo, rodeado de natureza e de elementos etnográficos tradicionais.

Entre montañas, castros e chozos de pastores

O patrimonio de Avión non termina nas súas aldeas. Desde o antigo castro de San Vicenzo obtéñense algunhas das mellores panorámicas do municipio, con vistas ao encoro de Albarellos e ás serras de Ou Suído e Faro de Avión.

Precisamente Ou Suído garda outro dos elementos máis singulares da zona: os chozos utilizados durante séculos polos pastores que levaban o gando aos pastos de altura durante os meses de verán. Algunhas destas construcións sorprenden pola calidade da súa arquitectura, con arcos de medio punto e sistemas construtivos que revelan séculos de ocupación humana nestas montañas.

Unha fervenza espectacular e unha paisaxe que convida a regresar

Entre os recunchos naturais máis destacados atópase a Fervenza dá Feixa, en Abelenda. Durante os meses de maior caudal, esta fervenza convértese nunha das máis impresionantes de toda a comarca. A auga do Rego dás Fragas precipítase sobre unha gran parede rochosa creando un espectáculo que recompensa un sinxelo roteiro a pé.

O paseo fluvial de Valderías, os bosques de ribeira, as montañas de Ou Suído e as numerosas aldeas tradicionais completan unha oferta que converte a Avión nun deses lugares capaces de sorprender mesmo a quen cre coñecer ben Galicia.

Quizais por iso, a pesar de que xeracións enteiras tiveron que marcharse para buscar un futuro mellor, a maioría nunca rompeu o vínculo con esta terra. Avión segue sendo hoxe un exemplo perfecto de como a emigración transformou Galicia, pero tamén de como Galicia continúa chamando a quen un día fóronse.

Houbo un tempo no que miles de galegos vivían a un océano de distancia da súa terra, pero bastaban uns poucos acordes para regresar emocionalmente a ela. Ocorría en teatros de Buenos Aires, en sociedades galegas da Habana, en banquetes multitudinarios ou en pequenas reunións de emigrantes. Cando comezaba a soar Vos Piñeiros, moitos contiñan as bágoas. Outros nin sequera tentábano.

Porque para quen deixara atrás aldeas, familias e unha vida enteira en Galicia, o himno non era só unha canción. Era un vínculo. Unha forma de seguir sentíndose preto de casa mesmo despois de décadas lonxe.

Un himno nado entre nostalxia e orgullo galego

A letra de ?Vos Piñeiros? foi escrita por Eduardo Pondal, unha das grandes figuras do Rexurdimento, mentres que a música foi composta por Pascual Veiga a finais do século XIX.

A obra estaba profundamente impregnada de identidade galega. Pondal imaxinaba unha Galicia orgullosa de si mesma, consciente da súa historia e da súa cultura, nunha época na que moitos galegos sentían que a súa terra vivía esquecida e empobrecida.

Pero o máis curioso é que o himno atopou unha parte esencial da súa alma lonxe de Galicia.

Aínda que hoxe forma parte de calquera acto institucional galego, durante décadas foron os emigrantes quen o mantivo vivo con especial intensidade. En América, onde a morriña golpeaba con máis forza, ?Vos Piñeiros? adquiriu un significado aínda máis emocional.

A Habana, o lugar onde o himno comezou a facer historia

Un dos episodios máis simbólicos ocorreu en 1907, cando o himno foi interpretado oficialmente por primeira vez na Habana.

Non foi casualidade. Cuba era entón un dos grandes destinos da emigración galega. Miles de galegos cruzaran o Atlántico buscando oportunidades e levantaran unha poderosa rede de sociedades e centros culturais que mantiñan viva a conexión con Galicia.

Naqueles espazos non só falábase galego ou se compartían comidas típicas. Tamén se defendía unha identidade colectiva que moitos se negaban a perder.

E alí, a miles de quilómetros de Santiago, Vigo, Lugo ou Ourense, o himno comezou a converterse nun símbolo emocional para toda unha xeración de emigrantes.

Buenos Aires e a Galicia do outro lado do océano

Se houbo unha cidade onde a galeguidade alcanzou dimensións xigantescas esa foi Buenos Aires.

Durante boa parte do século XX chegou a dicirse que a capital arxentina era ?a cidade galega máis grande do mundo?. Decenas de miles de emigrantes construíron alí unha auténtica Galicia paralela: centros galegos, xornais, asociacións culturais, coros, teatros e mutualidades.

En moitos deses actos, ?Vos Piñeiros? ocupaba un lugar central.

Soaba en celebracións, homenaxes e reunións multitudinarias. Tamén en momentos especialmente emotivos, como despedidas ou funerais. Para moitos emigrantes, escoitar o himno era lembrar aos pais que quedaran en Galicia, as aldeas de infancia ou mesmo un regreso que quizá nunca chegaría.

Non eran poucos os que levaban décadas sen pisar a súa terra.

Unha canción capaz de facer chorar 

A emigración galega estivo marcada por separacións larguísimas. Moitas familias pasaban anos sen verse. Algunhas nunca volvían reunirse.

Por iso, pequenos símbolos como o himno tiñan unha forza enorme.

Os testemuños da época falan de emigrantes emocionados ata as bágoas cando escoitaban os primeiros versos:

?Que din vos rumorosos??

Era moito máis que música. Era unha forma de sentirse aínda parte de Galicia.

Nunha época sen videollamadas, sen voos baratos e con comunicacións lentas, o himno axudaba a manter viva unha identidade compartida alén do Atlántico.

O himno que sobreviviu grazas á Galicia exterior

A historia de ?Vos Piñeiros? tamén demostra ata que punto a emigración foi fundamental para conservar e proxectar a cultura galega.

Mentres Galicia atravesaba décadas difíciles económica e socialmente, as colectividades emigrantes axudaron a manter vivas tradicións, publicacións, institucións culturais e mesmo proxectos educativos.

E o himno formou parte de todo iso.

Dalgunha maneira, a Galicia exterior actuou como unha gran memoria colectiva que seguía latexando lonxe de casa.

Aínda hoxe, en moitos centros galegos repartidos por América e Europa, ?Vos Piñeiros? continúa soando en datas sinaladas. E aínda que as xeracións cambiaron, a emoción segue sendo parecida.

Porque hai cancións que non só escóitanse.

Tamén se lembran.

Hai cousas que caben nunha maleta e cousas que non. A brisa atlántica, as romarías de verán ou as sobremesas eternas en familia son imposibles de empaquetar. Pero hai algo que, mesmo a miles de quilómetros, devolve ao instante a sensación de estar na casa: os sabores de Galicia. Esta terra recoñécese co padal, e quen vive fóra sábeno ben. Aquí reunimos dez deses pratos e produtos que espertan a morriña e fan querer volver.

1. Polbo á feira

O prato por excelencia de Galicia, presente en feiras, festas e domingos familiares. Cocido en cobre, cortado a tesoira e aderezado con sal gordo, pemento e un bo chorro de aceite de oliva, o polbo non é só comida: é un ritual compartido.

2. Empanada galega

De zamburiñas, de atún, de bacallau con pasas, de berberechos? cada zona presume da súa empanada. Nas mesas galegas sempre está presente, e para moitos emigrantes o recordo dunha empanada caseira basta para regresar mentalmente á cociña da avoa.

3. Queixo de tetilla

A súa forma inconfundible e o seu sabor suave convérteno nun dos queixos máis queridos de Galicia. Perfecto para acompañar pan de Cea, marmelo ou simplemente gozalo tal cal. É un deses sabores que nunca se esquecen.

4. Pementos de Padrón

?Uns pican e outros non?. Esa ruleta da horta galega ha dado fama mundial a estes pequenos pementos que, fritidos en aceite e espolvoreados con sal, convértense nun vicio irresistible.

5. Pan galego

Crujiente por fóra, con faragulla húmida e esponjosa por dentro. O pan galego ten un sabor que o distingue e que fai que, para moitos galegos no exterior, ningún pan achégueselle.

6. Mariscos das rías

Percebes, ameixas, navallas, mexillóns, vieiras? Galicia é mar e lévao na mesa. O sabor a marisco fresco é un privilexio que quen vive lonxe botan especialmente de menos.

7. Lacón con grelos

Un prato contundente, ligado aos invernos galegos e ao Entroido. O lacón, cocido lentamente, acompañado de grelos, patacas e chourizo, é sinónimo de reunión familiar ao redor da mesa.

8. Caldo galego

Reconforta o corpo e a alma. Feito con grelos, verza, pataca, chourizo e ás veces fabas, é unha das receitas máis humildes e, á vez, máis identitarias. Un caldo galego no inverno é pura Galicia nun cuenco.

9. Torta de Santiago

Crujiente por fóra, húmida por dentro e coa cruz de Santiago debuxada en azucre glas. Esta torta de améndoa, con séculos de historia, é embaixadora de Galicia en todo o mundo.

10. Albariño

O viño máis internacional de Galicia, fresco e afrutado, que acompaña á perfección aos peixes e mariscos das rías. Un brinde con Albariño é tamén un brinde coa terra.

Sabores que chaman ao retorno

Estes dez sabores son só unha mostra da riqueza gastronómica de Galicia. Cada bocado garda un recordo e unha invitación para volver. Porque quen regresa e senta na mesa familiar sabe que a verdadeira viaxe non empeza no aeroporto, senón no primeiro sorbo de caldo, no renxer do pan ou no picor inesperado dun pemento de Padrón.

Se estás a planear o teu retorno a Galicia ou simplemente desexas reconectar coas marabillas da túa terra natal, hai un destino que non podes deixar fóra da túa lista: as IllasCíes , o maior tesouro da ría de Vigo. Recoñecidas pola súa incomparable beleza e a súa riqueza natural, estas illas foron destacadas por National Geographic como unha das visitas imprescindibles de 2025, e non é difícil entender por que.

As Cíes forman parte do Parque Nacional Marítimo-Terrestre dás IllasAtlánticas , un enclave protexido que abarca tamén as illas de Ons, Sálvora e Cortegada. Estas illas, practicamente virxes, son un refuxio para a biodiversidade e ofrecen paisaxes que parecen sacados dun soño. Nelas atoparás praias de area branca finísima e augas cristalinas, como a praia de Rodas, recoñecida por The Guardian como "a mellor praia do mundo".

Unha viaxe inesquecible entre natureza e historia

O arquipélago está composto por tres illas principais: Monteagudo, Ou Faro e San Martiño. As dúas primeiras están unidas pola praia de Rodas e unha pasarela que che permitirá gozar do son da ondada mentres cruzas. Ademais, entre o areal e a ponte fórmase a pintoresca Lagoa dúas Nenos, fogar dunha rica fauna mariña.

Estas illas non só son un paraíso para os amantes do relax na praia, senón tamén para os entusiastas do sendeirismo e a aventura. Os seus roteiros lévanche a descubrir escarpados cantís, históricos faros e miradoiros con vistas de ilusión, como o Alto do Príncipe ou o faro de Monte Faro, situado a case 180 metros sobre o nivel do mar. Desde alí, poderás contemplar panorámicas únicas da ría de Vigo, os cantís e a illa de San Martiño.

Un encontro coa fauna e flora galega

As Illas Cíes son tamén un auténtico santuario para a fauna mariña e as aves. Golfiños, gaivotas e corvos mariños serán os teus compañeiros de viaxe durante o traxecto en barco desde Vigo, Cangas ou Baiona. Unha vez alí, poderás explorar as súas augas cristalinas practicando submarinismo ou snorkel, e marabillarche cos segredos que albergan os seus fondos mariños.

Para quen goza da observación de aves, as Cíes contan con varios puntos ideais para practicar birding, fogar dunha das colonias de aves mariñas máis importantes de Europa. A súa riqueza biolóxica, tanto en terra como no mar, converte a estas illas nun destino único.

Un paraíso sostible

A conservación é un dos alicerces fundamentais deste enclave natural. Cun límite de 1.800 visitantes diarios, as illas manteñen o seu carácter virxe e garanten unha experiencia tranquila e respectuosa coa contorna. Se desexas prolongar a túa estancia, podes optar pola área de acampada, desde onde poderás gozar de amenceres inesquecibles.

Redescubre Galicia desde a súa esencia

As Illas Cíes son moito máis que un destino turístico; son un símbolo da riqueza natural e cultural de Galicia. Se volves a esta terra máxica este ano, non deixes de visitalas. Aquí atoparás un lugar que conecta a tranquilidade do pasado coa maxestosidade da natureza galega.

Porque volver a Galicia é tamén redescubrirla. E as Illas dos Deuses están a esperarche.

No corazón de Lugo, a cidade máis antiga de Galicia, álzase unha das marabillas arquitectónicas máis impresionantes do mundo: a súa muralla romana. Este coloso de pedra, declarado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO no ano 2000, é hoxe o exemplo mellor conservado de arquitectura militar romana que chegou ata os nosos días. 

Única no mundo por manterse íntegra tras case 17 séculos, a muralla de Lugo segue sendo un testemuño vivo do esplendor do Imperio Romano e da enxeñería da antigüidade.

Unha estrutura impoñente e única

Construída entre finais do século III e comezos do IV d.C., a muralla de Lugo rodea o centro histórico da cidade cun perímetro de 2.266 metros. 
Este cinto de pedra, coroado por 71 torres dos 85 orixinais, alcanza unha altura media de 10 metros, con tramos de adarve que chegan a medir ata 7 metros de ancho. Os seus muros foron deseñados non só como unha formidable defensa, senón tamén como unha obra estética que segue impresionando a visitantes de todo o mundo.

A función orixinal da muralla era protexer a cidade de Lucus Augusti, fundada no ano 13 a.C. por orde do emperador Augusto. Con todo, segundo unha das lendas máis coñecidas, non foi a cidade o que os romanos querían salvagardar, senón un lugar sacro coñecido como o "Bosque Sacro de Augusto". 

Este bosque, rodeado de misterio, sería a orixe do nome de Lugo, e aínda que non queda rastro do bosque, a muralla permanece, conectando á cidade moderna co seu pasado mítico.

As portas da historia

A muralla conta actualmente con dez portas que conectan o interior e o exterior da cidade, aínda que orixinalmente só tiña catro. Cada unha ten a súa propia historia e características arquitectónicas. 

A Porta de Santiago, unha das máis emblemáticas, data de época romana, aínda que foi modificada en séculos posteriores. Durante a Idade Media, foi a única porta que permanecía aberta durante as epidemias de peste. Hoxe, é o acceso principal para quen desexa percorrer o adarve da muralla, e o seu deseño convértea nun símbolo da cidade.

Continuamos o noso verán estival por Galicia e facémolo visitando a Torre de Hércules. Situada na cidade da Coruña, este amtiguo faro levántase sobre unha estrutura monumental que fusiona historia, mitoloxía e beleza arquitectónica nun só lugar. A torre milenaria eríxese como unha testemuña silenciosa de innumerables xeracións e eventos que deron forma á nosa terra ao longo dos séculos.

Construída no século I d.C. durante o dominio romano, a Torre de Hércules ten a honra de ser un dos faros en funcionamento máis antigos do mundo. O seu propósito orixinal era guiar aos navegantes ao longo da traizoeira costa atlántica, axudando a previr naufraxios e asegurando a seguridade dos barcos que transitaban por estas augas.

A torre recibe o seu nome de Hércules, o famoso heroe mitológico coñecido polas súas innumerables fazañas e a súa forza sobrehumana. Segundo a lenda, Hércules construíu a torre como parte dos seus Doce Traballos, especificamente para rescatar a Geryon e as súas vacas. A súa conexión coa mitoloxía engade un aire de misterio e encanto a este antigo faro.

A arquitectura da Torre de Hércules é un testemuño asombroso da destreza e a visión dos enxeñeiros romanos. A torre ten unha altura duns 55 metros e consta de varios niveis que reflicten distintas épocas da súa historia. Na súa base, pódense apreciar restos arqueolóxicos que datan da época romana, mentres que o corpo principal da torre mostra características da arquitectura románica e renacentista.

Ao longo dos séculos, a Torre de Hércules foi testemuña de numerosos eventos históricos e foi obxecto de admiración por parte de viaxeiros, poetas e artistas. A súa importancia cultural e a súa beleza única valéronlle o recoñecemento como Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 2009, reafirmando o seu lugar na historia e a identidade de Galicia.

Hoxe en día, a Torre de Hércules segue sendo un faro en funcionamento, guiando aos barcos coa súa luz ao longo das noites. Ademais, converteuse nun destino turístico popular, onde os visitantes poden explorar a súa historia a través de exposicións interactivas e gozar de impresionantes vistas panorámicas desde a súa cima.

En resumo, a Torre de Hércules é moito máis que un simple faro; é un símbolo da habilidade humana para construír e preservar monumentos ao longo dos séculos, un recordatorio da rica herdanza histórica de Galicia e unha conexión viva entre a realidade e a mitoloxía da antigüidade.

Toda historia ten un engarce; un fío condutor que guía as madejas do relato, primeiro aquí, logo alá, máis tarde aquí e alá, cruzando, quen sabe, océanos, e perdéndose no barro pasado dunha guerra, de calquera guerra civil. Ese nexo de unión comunica, neste caso, Galicia e Uruguai, terras de diáspora, de galegos que partiron sen deixar, xamais, de ser galegos. E faio a través das notas dunha gaita, a de Carlos González Siri, que nestes días de inmediatez e de espectáculo participa en Got Talent Uruguai, onde cativa a público e xurado simplemente coa súa gaita.

Aínda que atreverse a falar de simple cando hai polo medio talento galego e uruguaio pode resultar demasiado pretencioso. Carlos bota a vista atrás e comeza a lembrar. De pai galego e nai uruguaia que, no fondo, sempre quixo ser galega. “Ela (Nidia Nelly), ía aos bailes do Centro Galego de Montevideo, e soñaba con casar cun galego”, relata Carlos. Do mesmo xeito que logo soñou con ter un fillo que tocase a gaita.

Cousas do destino, ou da perseveranza, un día Nidia coñeceu a Vicente González Cuña, galego do Val Miñor, que en “época de guerra” partiu cara a Buenos Aires e terminou en Montevideo. Carlos lembra en presente a historia, coa normalidade de quen fixo seu algo extraordinario. Pero o certo é que ao fillo de Nidia e Vicente deulle por tocar a gaita, aínda que fose case sen querer.

“Foi todo de accidente. Con 4 anos facía de ‘mascota’ de Míguez, outro gaiteiro. Ía cun bombito chiquito. Un día, cando tiña seis anos, había que ir tocar a outro departamento, en Colonia, cun grupo de baile de Casa Galicia, onde tocaba o mestre Pichel. O meu pai era o encargado do bombo, pero cando tocaba a trompeta, non había quen atendese ao bombo. Así que dixen, deixádeme probar a min. E aí empecei sen querer”, relata do tirón Carlos, xa metido nunha viaxe fugaz que derivou, aos 8 anos, no tambor, e aos 9 anos nos seus inicios coa gaita.

Un traxecto que chega ata o de agora, ata os catro centros galegos de Uruguai -Casa de Galicia, Centro Galego de Montevideo, Val Miñor e Centro pontevedrés-, onde dá clases aos de aquí e aos de alá, “porque galegos nados en Galicia quedan moi poucos”; e ata as semifinais de Got Talent, onde o luns xógase o pase á final.

O Camiño discorre baixo os pés nunha ofrenda eterna cara ao seu avó. Unha peregrinaxe de sol e choiva, que mestura unha calor inopinado co tic-tac silencioso da auga rozando cada pedra, cada instante. Galicia en xullo. Tempo de Compostela.

A Catedral xorde embazada polas bágoas, unha catarata de emocións que emborrona a visión, poñendo punto e final a esta ofrenda tan particular: a de Michelle Mirón, primeira peregrina da diáspora galega en Norteamérica na reapertura do roteiro, que dedica o encontro ao seu avó Ramón. El non puido facelo en vida, pero seguro que goza da súa neta nalgún rinconcito de ceo, de cosmos, de memoria.

“O meu avó sempre quixo facer o Camiño. ‘Ti e eu farémolo xuntos’, dicíame. Comprou libros, vimos películas, ía medindo as etapas… Tiña todo preparado. Con todo, pasou o tempo, enfermouse e, finalmente, morreu o ano pasado sen poder realizalo”, relata Michelle, cargada de tristeza e de alegría; da tristeza do recordo e da alegría que outorga Compostela. 

Un destino, a final de contas, practicamente inenarrable, no que o peregrino, calquera, busca palabras que non existen para describir o seu encontro co Apóstolo. O final do roteiro, o inicio dun futuro inabarcable. “Aínda estou a tentar comprender e asimilar todo isto”, subliña Michelle, galega e neoiorquina ao mesmo tempo. Peregrina, hoxe, máis aló das fronteiras.

Ela reside en Nova York, onde exerce de directora de relacións institucionais de ‘A Nacional,’, o centro español máis antigo nos EEUU, camiño xa dos 153 anos. Pero a súa historia é tan nosa como a de calquera que nacese a este lado do Atlántico. Galega e con morriña desa terra que o seu pai tivo que deixar atrás en 1.973.