Renania pode parecer a menos alemá das rexións alemás. Atravesada polo Rhin; debuxada á sombra do que hoxe son Francia, Luxeburgo, Bélxica e os Países Baixos; refuxio de vales, paisaxes, pobos e castelos; fío condutor dunha infinidade de contos, lendas e poemas do romanticismo xermano.
Un espazo alegre e desenfadado, no que o sol reina moitas veces, e que esconde lugares como Siegen, que ademais dunha marca de electrodomésticos é un municipio de máis de 100.000 habitantes. Alí chegou en 2014, con apenas 23 anos, Nerea Couto Caldelas, galega e de Ferrol, que decidiu emprender unha aventura, a súa aventura, a unha idade ideal e nun país tamén ideal, polo menos no que a oportunidades laborais refírese. Aínda que a vida, como veremos, é máis que iso.
"Estiven dous anos buscando, e aquí non había un traballo con boas condicións", relata esta licenciada en Enfermaría, que non dubidou cando unha empresa alemá achegouse a Galicia con vacantes por cubrir. "Viñeron facer entrevistas, e ao final levaron a dez", lembra á vez que recoñece que esa sensación de emprender a marcha en grupo foi un dos motivos que axudou.
Antes, compartiron dous meses en Estremadura nun curso intensivo de alemán. De luns a mércores, mañá, tarde e noite. Xoves e venres, ata o mediodía. 60 xornadas de inmersión lingüística da que saíron á boia cun nivel B1. "Para defenderte dáche, pero cando de verdade aprendes é alí, traballando, no día a día", subliña Nerea.
Un día a día que a foi conducindo por Renania. Primeiro Siegen; logo Cléveris; finalmente, Frankfurt, nun dos seus hospitais. "Alí tes a oportunidade de moverte sen problema. O aspecto laboral está mellor, pero en canto a calidade de vida... para min non compensa", recoñece Nerea desde o convencemento que dan 5 anos e medio en Alemaña.
E é que ao final, a terra tira... e moito. A gastronomía, a familia, a vida social, esa alegría de vivir tan típica de aquí, que non de alá. Porque Galicia non é Alemaña, nin falta que fai. "Temos moita máis vida social. Alí hai mercadillos de Nadal, xúntanse en casa dalgún... e pouco máis", recoñece.
A oportunidade de volver
Por iso non o dubidou cando unha bolsa BEME -acrónimo en galego de Bolsas Excelencia Mocidade Exterior- abriulle as portas de Galicia. Esta iniciativa, promovida polo goberno galego, trae de volva a casa cada ano a centos de mozos da diáspora que queren cursar na súa terra estudos de posgrao ou de Formación Profesional.
No caso de Nerea, foi o Máster de Prevención de Riscos Laborais que se imparte na Facultade de Ciencias Laborais, en Ferrol. Alí reside cos seus pais, Mariló e Luís, e coa súa irmá, Arancha. Outra vez en casa, aínda que sexa nesta corentena forzosa que nos tocou vivir.
"Ao principio viña máis a miúdo. Tiña máis facilidades cando traballaba na empresa. Xuntaba horas e facía un fin de semana longo porque os compañeiros cubríanche", continúa lembrando Nerea. No hospital a vida complicouse: horarios menos flexibles, quendas fixas, menos retornos a Galicia. "Viña 3 ó 4 veces ao ano", lembra.
Aínda que para matar a "morriña" recibía a visita dos seus. "Os meus pais viñeron verme, pero volvéronse conxelados. Era a época de Nadal, e os mercadillos estaban moi bonitos, pero facía moito frío", relata Nerea. Aínda que tamén recoñece que o clima, polo menos en Renania, adoita acompañar: "É máis seco, pero no verán, por exemplo, estás por encima dos 30º".
A pesar de todo, Galicia segue chamando ás súas portas. Con suavidade, como facemos sempre os galegos. Pero aí segue a terra albiscándose no horizonte de Nerea, que agora ten unha dobre oportunidade: "Teño dúas ramas por explorar. A enfermaría e a prevención en riscos laborais". Que é algo así como a vocación ou a seguridade. Pero sempre en Galicia.
A de Camila é unha desas historias que se anudan de tal maneira a ambos lados do Atlántico, que un corre o risco de acabar perdendo o fío. Vaiamos por partes. Digamos que todo comeza en 1952, nunha daquelas grandes remesas de galegos que embarcaban cunha mestura de dor e de esperanza: a dor de quen deixa atrás a súa terra, quen sabe se para sempre; e a esperanza do que confía en que o mellor está aínda por chegar.
Con ese estraño sentimento subiron a aquel buque, en Vigo, dous mozos galegos. Benito González Quiroga, 29 anos, natural de Punxín, unha deliciosa aldeíña do rural ourensán, situado en pleno corazón do Carballiño; e Carmen Costa Neto, 17 anos, que emprendía a súa aventura familiar desde Santiago de Compostela. Non se coñecían aínda. Pero tres meses de traxecto entre Vigo e Bos Aires, nun daqueles transatlánticos ateigados de pequenos camarotes, dan para moito. Para tanto, que casaron nada máis desembarcar.
Logo virían catro fillos -Marisa, Ricardo, Fernando e Gustavo- e unha historia por vivir en Bos Aires. En 1993, Marisa casaría con Jorge, amigo dun dos seus irmáns, e terían outro tres fillos: Camila, Manuel e Lautaro. A familia medraba e medraba ao tempo que Benito e Carmen afastábanse das opcións do retorno.
"Lamentablemente, os meus avós nunca volveron a Galicia", lembra agora Camila, case 60 anos despois daquela odisea familiar; unha de tantas e tantas emprendidas neses anos por galegos anónimos, capaces de desafiar ao seu propio destino para saír adiante.
No caso de Benito, por exemplo, eran 10 irmáns, e todos se foron a Arxentina. Un detrás doutro. "Por algo somos a quinta provincia galega", subliña Camila, orgullosa da súa historia e do relato vital da súa familia, que agora a conduciu a ela, case sen querer, por eses intanxibles do destino, á orixe de todo. A ese Ourense rural e familiar.
Galicia e as BEME
"É algo medio tolo", describe cargada de ledicia. "Estou a vivir a 15 minutos da casa familiar do meu avó en Punxín. Non podo imaxinarme a ilusión enorme que lles faría saber que estou aquí", continúa Camila, coa felicidade de quen logrou encaixar todas as pezas do quebracabezas.
Algo que conseguiu grazas ás bolsas BEME -Bolsas Excelencia Mocidade Exterior-, unha iniciativa da Xunta de Galicia que cada ano trae de volta á comunidade a centos de mozos do exterior, netos ou fillos daqueles que un día tiveron que partir, para que poidan cursar aquí os seus estudos universitarios de posgrao ou de Formación Profesional.
Camila optou por un master en Nutrición na Universidade de Vigo, que se desenvolve entre o campus da propia cidade olívica e o de Ourense, onde reside. Unha oportunidade que a trouxo a Galicia por primeira vez, aínda que ela mesma se autodefine como "galega para comer polbo os domingos e ver a gaita do meu avó no seu departamento". "Crieime nunha casa de comida, xestos e palabras galegos", resalta.
Una Galicia que non defraudou as súas expectativas. "Capturoume de tal maneira que a miña idea é quedarme", recoñece sen ambaxes, coa certeza de quen vive no lugar que sempre desexou: o Ourense dos seus avós.
A visita dos seus pais: o primeiro contacto coas súas orixes
Lugar e historia que descubriron tamén os seus pais. "Ningún dos dous viñera nunca. Visitáronme en febreiro. Se eu estou emocionada, imaxínate a miña nai. A primeira vez que estaba en contacto coas súas orixes. O pobo e a casa da infancia do seu pai... E o meu papá tamén é neto de galegos, os seus avós eran de Lugo", continúa Camila convencida, así o repite unha e outra vez, e non lle falta razón, de que "todo isto é algo medio tolo".
Pero tamén algo que debe gozar. Esa Galicia da que tanto escoitou falar, coa que creceu e madurou, pero que nunca visitara. Unha Galicia da que todo lle sorprende: as grandes cidades, o rural, a proximidade, a tranquilidade... "A impagable seguridade de saber que non che vai a pasar nada".
Todas esas cousas, e moitas outras, son as que fan que Camila o teña claro. Ao final, a terra, aínda que un non a descubrse ata cumprir os 25, tira. E moito. "Encántame A Coruña, e Vigo coa súa universidade, o seu gran hospital... Pontevedra é fermosa. Pero é que Galicia ten de todo: as praias, a natureza, a serra do Xurés, a Ribeira Sacra...", relata do tirón.
E faino convencida de que Galicia é tan apaixonante que xa imaxina todo o que queda. As Illas Cíes, por exemplo. Ou ir á praia no verán. Xa chegará. Por agora, aínda confinada, continúa gozando a terra das súas orixes.
A primeira vez que Sabrina Dalio Arufe pisou Galicia, non lle "alcanzaron" 15 días para coñecer a toda a familia. Un verbo, imaxínense, que nos leva directos cara a América, que nos embarca noutro relato apasionante mecido entre as ondas do Atlántico, que une, entre cadencias, Galicia e Arxentina, a outra patria, a patria chica.
Aa historia arranca en Noia, en 1914, co nacemento de Ventura Arufe, que viviu a súa infancia en branco e negro antes de viaxar co seu papá cara a Arxentina. Tiña apenas 11 anos. A meta, de sobra coñecida; gañar diñeiro, facer fortuna, e volver a Galicia a gozar. Pero os contos, por moito que Disney os endulce, non soen ser tan doados. A bruxa da Bela Durminte da pavor; a madrastra de Brancaneves resulta terrorífica; a Hansel e a Gretel os abandonan os seus pais no bosque...
E algo diso hai neste libro. Ou tal vez non. O certo é que os dous Arufe desembarcaron en Bos Aires convencidos dun éxito seguro, anticipado polos curmáns que agardaban.
Pero esqueceron un detalle: había traballo para todo... o que soubese ler e escribir. E naquela Galicia aínda decimonónica, atrapada nunha esquiniña dunha España venida a menos e exposta aos vaivéns da historia, non era extraño atopar mozos analfabetos. Nenos que crecían traballando, sen estudos. O pai de Ventura era un deles.
En resumo, os Arufe non fixeron tanta prata e aos poucos anos o pai emprendeu o camiño de regreso. Decidiu deixar o fillo pese a que este quería volver, aínda que a visión da xente de Noia é que quixo quedar. Xa saben, os contos adoitan complicarse.
Neste, pese a todo, Ventura traballou ye traballou en busca do seu final feliz. Atopouno ao noroeste, en Catamarca, onde coñeceu a Lidia. Casaron e tiveron catro fillos: Héctor, Norma, María Eugenia e Víctor. Anos máis tarde, xa en 1984, María Eugenia casaría con Julio, e así volvemos ao principio, ata Sabrina.
A familia galega
"A primeira vez que vin a Galicia foi en 2006, grazas ao programa Descubre a túa orixe", relata. Unha iniciativa do Goberno galego -hoxe Conecta con Galicia- que suma 30 anos ofrecendo aos mozos da diáspora a oportunidade de coñecer a terra dos seus pais e avós.
Sabrina non a desaproveitou. E ademais non o fixo soa. "Mamá veu tamén, e cando acabei o programa, pasamos 15 días coa familia en Noia. Tiña ás súas tías, más de 20 curmáns, e máis de 30 curmáns segundos, galegos, aos que aínda non coñecía. Non nos alcanzou o tempo a velos a todos", lembra.
"Veu a vernos no 2000. Non nos coñecía, pero aproveitando unha viaxe de traballo, decidiu buscarnos e nos atopou", relata Sabrina, que non dubida en recoñecer que desde ese momento a súa nai contrax unha especie de "obligación moral" para localizar á súa familia galega. Aquela que vira partir ao pequeno Ventura, finalmente para sempre. Porque o seu avó xa non volveu. Levouno un cancro por diante con apenas 46 anos.
A súa nai, por fortuna, puido facelo. No 2000, e agora, en 2019, de novo en compañía da súa filla, que volveu a Galicia da man das bolsas BEME -acrónimo en galego de Bolsas Excelencia Mocidade Exterior-. Unha iniciativa que cada ano ofrece a 250 mozos do exterior a posibilidade de continuar os seus estudos na tierra das súas orixes, facendo un posgrao nalgunha das tres universidades de Galicia ou iniciando aquí a súa Formación Profesional.
O futuro galego
Sabrina, de 30 anos, optou polo Máster en Xestión e Dirección Laboral da Universidade de Santiago de Compostela. Aínda que a especialidade colleuna en Ferrol, onde comparte piso cunha compañeira á espera de que o coronavirus conceda unha tregua. "Estamos facendo distintos traballos e actividades, aínda que tal vez teñamos clases virtuais en breve", apunta.
Hoxe mira cara atrás coa nostalxia propia de quen se fixo persoa en Arxentina, e cara o futuro coa esperanza daquel que ten claro o que busca: "Instalarme en Galicia". A Galicia das súas orixes; a do seu avó Ventura e a da extensa familia da súa nai; a Galicia "tranquila e apacible"; a que te namora e da que "todo che gusta". Nunha palabra, Galicia.
O día que Viviana acudiu á festa de cumpreanos da irmá da súa amiga Luize non sabía que a súa vida estaba cambiando para sempre. O relato resulta enrevesado e caprichoso, como un neno indolente e folgazán. Luize invitouna porque "era a única que falaba español perfectamente" e había que ser amable cun ds invitados: Alberto, un mozo mexicano chegado a Río por motivos de traballo e coa única referencia de Luize na súa axenda de contactos. Referencia dada, á súa vez, por un amigo de Alberto que a coñecera en Canadá, nunha desas viaxes de xuventude que buscan a aprendizaxe do inglés.
Pois ben, se aínda non se perderon, Viviana e Alberto están hoxe felizmente casados 13 anos despois daquel inicio.
"Alberto traballaba na British American Tobacco. Empezou en México, e o trasladaron a Río. Alí, nesa festa, foi onde o coñecín. Despois retornou a México, a onde xa fun con el. Pero desde 2010, a guerra contra o narcotráfico recrudeceuse no país, e ao final volvimos a Brasil. No 2017 o destinaron a Londres", relata Viviana, atando recordos coa mesma facilidade coa que un hincha pela pipas.
A orixe viguesa
E así chegamos a Vigo, que non é nin Río, nin Londres, nin Monterrey (México), pero que pode que teña máis historia; ao menos para ela. Porque o de Viviana é un relato que se entremezcla a ambos lados do Atlántico e no que acaba triunfando a morriña. Os seus avós eran de Teis, un barrio obreiro da cidade olívica que se deita sobre a falda do monte da Guía. "A primeira vez que vin foi en 1997... e picoume o bichito de querer volver sempre a Galicia".
E a quen non? Máis se cabe se a túa familia galega está tan arraigada que a día de hoxe continúa con "todas as celebracións na casa dos bisavós". Pero o camiño ata aquí non foi fácil. Nunca o é.
Nste caso, un fillo de dous anos. Baixou en Río e empezou a súa aventura laboral, aínda que non foi tan ben como esperaba. Enfermou e volveu a España, onde convenceu á súa muller para emprender unha nova viaxe cara a Brasil, facer caixa e retornar nun par de anos.
Atrás quedaba de novo o pequeno Manuel, a quen a vida e os seus caprichos deixaría sen pais moito máis tempo do previsto. En Río a familia creceu rápido: Eduarda, Avelino e Celia. Tres embarazos e tres fillos que impedían un retorno que nunca se produciu.
Ata 1966, cando o reparto dunha herencia familiar abriu unha porta que conducía ata Galicia. O plan era volver para quedarse, pero nestas cousas de familia e testamento sempre hai problemas. Ao final tocou volver, e o pequeno Manuel, que xa non era tan pequeno, afrontou o "gran reto" da súa vida.
"Papá sempre o define así: o gran reto da súa vida. Cando o deixaron en casa da súa avoa, con tres primos, tiña só dous anos. Aí se criou. E agora tiña que empezar a vivir coa súa verdadeira familia sendo un adolescente, con tres chicos que non coñecía, pero eran os seus irmáns", expón Viviana, que apunta outras dificultades sobrevindas como a adaptación a un modelo educativo diferente ou a aprendizaxe do idioma.
Pese a todo, a boa xente adoita atopar un camiño por andar, e Manuel non ía a ser unha excepción. Casou en 1978 con María Sally. Un matrimonio do que nacerían dous fillos: Viviana (1979) e Bruno (1981).
A primeira vez en Galicia e as BEME
Viviana creceu feliz en Río ata que chegou o momento de ir á universidade. "O sistema educativo alí é distinto. Se non entras á primeira na carreira, tes que esperar seis meses para empezar", explica. Medio ano que aproveitou para viaxar á orixe de todo: "Saín da saia da miña mamá e vin a Vigo a coñecer á miña familia e a aprender español".
E desde entón, xa saben, "o bichito de querer volver sempre a Galicia". Unha oportunidade que xurdiu de novo o ano pasado coas bolsas BEME -acrónimo en galego de Bolsas Excelencia Mocidade Exterior-, iniciativa promovida polo goberno galego para traer de volta a Galicia aos fillos e netos daqueles que no seu día tiveron que partir. O programa lles ofrece a oportunidade de cursar aquí os seus estudos de posgrao.
Cousas do Covid-19. Lle tocaba facelas nunha axencia de márketing que traballa no proxecto do Centro Comercial Vialia, en Vigo. Pero a corentena non fai distincións.
Mentres tanto, espera paciente na casa con Alberto, que organiza tamén en Vigo o seu futuro tras rematar en Londres o contrato coa British American Tobacco. Por diante, paciencia, como todos, pero tamén un futuro cargado de esperanza. A fin de contas, sexa o que sexa, será na terra do seu pai. A culpa a ten ese "bichito".
