O río Gafos nace silencioso en Mato da Xestiña, Figueirido. Un diminuto torrente de auga que crece pouco a pouco camiño de Pontevedra. Alí chega con máis vida, con máis corpo, con máis gracia, atravesando a cidade ata desembocar na ría. Cruza varios molinos e distintos lavadores, cargados de historias vividas hai case dous séculos, cando estaba prohibido lavar no curso do río Lérez, o irmán maior e coñecido. Atravesa tamén dezaseis pontes. Un deles, pouco antes do final, o Ponte Nova ou Ponte Vella, que xunto ao Ponte do Burgo do Lérez (outra vez o que goza de máis fama) deu nome noutra época á capital da provincia: 'Ad Dúos Pontes'.
Esta é unha historia, doutra historia que forma parte da nosa historia. A de Óscar Reinoso, galego e ourensán, que un día tivo que emigrar, polo que fose, e que hoxe volveu a casa, enchendo coa terra aquelos recordos de añoranza, de olor a choiva, de copas de licor café. Unha viaxe circular que pasa por Dublín e por Lisboa, e que conclúe no río Gafos. Pero vaiamos por partes.
Primeiro, Lisboa, onde estivo uns meses antes de marchar cara a Dublín. Irlanda, con todo, non callou, así que deu marcha atrás cara a Lisboa, onde comezou, sen sabelo, a apuntar cara o río Gafos.
Alí realizou un Máster en Investigación en Estudos Urbáns na Universidade Nova de Lisboa. Unha especia de "reciclaxe profesional", como el mesmo apunta, que o levaría logo a unha tese sobre a necesidade de xestión de participación cidadá nos proxectos de investigación.
"Co traballo de fin de máster centreime na metodoloxía 'Play the City'", expón, un método centrado na mellora de espazos urbáns a través dla construción dun xogo no que participa a propia cidadanía ata configurar o mellor lugar posible. "Entrei en contacto co método en Holanda, durante os 6 meses que estiven de Erasmus", lembra Óscar coa tranquilidade do que viaxou moito aínda senda moi novo.
Unha bolsa para volver a Galicia
En Lisboa, entre estudos e traballo, foi feliz durante un tempo. Salvo un pequeno paréntese deses que por desgracia permanecen: a morte do seu pai, Manuel. Pero seguiu adiante, convencido de centrarse na súa carreira académica. "Logo descubrín que non era o meu", relata.
E entón apareceron as BEME, unhas bolsas promovidas polo goberno galego pensadas para traer de volta a casa o talento dos mozos da diáspora, galegos ou descendentes de galegos que un día tiveron que partir. Óscar, por exemplo.
O está facendo cun Máster en Dirección Integrada de Proxectos, dacabalo entre a Universidade de Vigo e a da Coruña. Aínda que agora, cousas do Covid-19, está en casa, en Ourense, coa súa nai, Belén, e a súa irmá, Antía. "A corentena colleunos cun cambio de asignatura. Empezamos unha moi apropiada, 'Xestión de riscos'", ironiza, mentres relata que, por fortuna, as clases online lles permiten seguir con normalidade en medio dunha situación extraordinaria.
O proxecto do Gafos
E mentres que todo isto pasa, Óscar xa apunta directo cara ese río Gafos que subxace no fondo desta historia. "Xa teño pechado o tema do trabajo de fin de máster: baleiros urbanos no Gafos; rexeneración coa cidadanía", avanza.
Alí, a beiras do barrio de Campolongo, multiplícanse os espazos e as opcións para rehabilitar un dos lugares con máis memoria de Pontevedra. O dun río que debe o seu nome a un antigo hospital de Leprosos (gafos en galego-portugués) e que, na última década, comezou a revivir grazas ao trabajo das administracións e ao colectivo Vaipolorio.
"Agora aprecio máis o que tiña: as paisaxes, o carácter, a nosa forma de ser (a dos galegos)", sinala, mentras que rememora algunha anécdota desas que espertan a morriña.
"Lembro a festa dos Santos Populares de Lisboa. Uns amigos italianos e galegos montaron un posto que mesturaba a empanada coa pizza e o limoncello co licor café. Non vexas o que triunfou o licor café", lembra entre risas.
E a alguén lle estraña? A fin de contas, moitas veces non valoramos a grandeza do ordinario. O propio Óscar o explica mentres conclúe cunha frase que leva a costas toda a mochila dunha vida: "Vivimos nun lugar privilexiado".
Gala Patiño camiña tranquila pola facultade de Dereito da Universidade de Santiago de Compostela. É un luns calquera do mes de febreiro. Fóra luce ol sol e o mundo aínda está lonxe de cambiar. Dentro, no salón de actos, comeza unha xornada para os beneficiarios das BEME –acrónimo en galego de Bolsas de Excelencia Mocidade Exterior-, unha iniciativa que cada ano promove o goberno autonómico para que aqueles galegos do exterior que o desexan poidan volver á súa terra a cursar estudos de posgrao nalgunha das universidades da Comunidade.
Gala é unha delas.
Pero a vida ten obligacións e ten pais. Os seus casaron en Arxentina e viñéronse a Gondomar (Galicia), onde Mario abriu unha clínica dental. “Eu nacín en Fátima (centro médico de Vigo)” relata; como tres das súas catro irmás.
E alí, dacabalo entre Vigo e Gondomar, esa pequena vila do Val Miñor, flanqueada pola serra do Galiñeiro e a ribeira do propio río Miñor, viviu unha infancia plena: “Nunca nos preocupamos por nada, simplemente de ser nenos”. Taekwondo, tenis, equitación, viaxes por Europa… Unha lista digna dos Reis Magos.
Tal vez por iso a morriña enganchouse á súa alma cando chegou o momento de partir: “Sempre tiven moita nostalxia por Galicia”. A mesma que o seu pai sentía por Arxentina, polos asados e as fiestas familiares, polo calor que dá sentirse na casa.
Alí Gala fíxose muller, licenciouse en Veterinaria, coñeceu ao que hoxe é o seu marido, Leo Aybar… pero ao final, unha esquinita dela botaba de menos a outra terra; toda a outra terra; ata a choiva e a humidade.
“En Arxentina fun feliz, pero nunca me terminei de sentir parte do todo. Tardei en integrarme, e botaba de menos Galicia”, expón.
“En Arxentina tiña traballo pero poucas posibilidades de crecer”, resume.
A posibilidade de volver a Galicia
E entón apareceron as BEME, e con elas a posibilidade de volver a Galicia. Outra vez a terra. Aquí leva seis meses cursando o máster en Biodiversidade da Universidade de Santiago de Compostela.
“Hai cousas que seguen exactamente igual, e outras que cambiaron moito”, relata. Entón tiña14 anos, agora 27. Media vida dacabalo entre dúas terras: “Alí a inseguridade existe; sempre está a posibilidade de que pase algo. Tes a porta pechada, hai situacións que te levantan sospeitas... Aquí, en Galicia, non valoramos esas cousas, non existen esas ameazas”.
Non no Pedroso, o barrio verde e apacible de Santiago que escolleu para vivir. Precisamente por iso, por verde e apacible. Un bo lugar para disfrutar do campo na cidade. Por diante ten un ano e medio de estudos e investigación, e todo un futuro por facer. Se pode ser en Galicia.
Porque Gala, comola inmensa maioría dos que un día tiveron que partir, goza da terra a cada paso. Con todo, os bos contos de final feliz sempre ofrecen ao lector algunha traba. Papeis, homologación de títulos, permisos de residencia…
A burocracia daría para calquera outro relato. Máis extenso e máis tedioso. O de Gala, polo de agora, prosegue aquí, na súaGalicia. E o fai con Leo: “Cando nos coñecimos xa lle dixen que quería volver”. O dito: a convicción propia de quen leva toda unha vida agardando ese momento.
Non fai falta que mires a Silicon Valley. En Galicia hai innovación, talento e startups para conformar un ecosistema emprendedor de referencia internacional. E hai redes deseñadas especialmente para atraelos e retelos. Queres deixarte pescar?
Coñeces o mapa galego, o seu contorno, os seus límites, pero dentro deste debuxo escóndese outro innovador e punteiro con puntos que non sinalan municipios senón aceleradoras especializadas en sectores clave para o crecemento económico galego.
E como se fai?
A Rede Galega de Aceleradoras da Innovación impulsada pola Axencia Galega de Innovación (GAIN) e enmarcada na plataforma Start in Galicia, ofrece un apoio intensivo nas primeiras etapas de nacemento empresarial prestando soporte específico á evolución desde ideas incipientes a prototipos, ou desde estes a produtos listos e captando proxectos desenvolvidos por investigadores e emprendedores no estranxeiro.
Tes unha idea, unha startup? Os programas de aceleración, promovidos por entidades públicas ou privadas, abren os seus medios á túa iniciativa empresarial innovadora a través de concursos abertos para pescarte.
Start in Galicia ofrece un espazo único para que o teu proxecto ou startup coñeza todas estas posibilidades de apoio da Xunta: desde os programas de aceleración ou incubación, axudas, mecanismo de financiamento e poñerte no punto de mira dos investidores e business angels.
Queres saber máis? Así funciona este ecosistema innovador:
Segundo a fase na que se atope o teu proxecto podes acceder ás convocatorias das distintas iniciativas. Coñéceas!
Ao sur de Pontevedra, preto da fronteira con Portugal –como gran parte desa raia- aséntase o municipio de Salceda de Caselas, que debe o seu nome ao monasterio de Santa María de Saliceta. Unha zona dun verde irresistible que circula, como o propio río Caselas, entre curvas e rellanos ata morrer en terras de Tui e Salvaterra.
Un lugar igual e diferente, sometido aos mesmos avatares da historia que o resto de Galicia; desa Galicia neste caso de posguerra, golpeada nlo máis fondo pola decepción dun mal conflicto, e no máis básico pola tristeza provocada pola fame. As cousas cambiarían co tempo, pero naquela década dos cincuenta foron moitos os que emigraron en busca do que quixese ser a felicidade.
Arturo Núñez Barros foi un deles. Con 19 anos emprendeu o camiño que xa percorrera unha das súas irmás, Milagros. E que máis tarde trazarían outros tres: Enrique, Manuel e Saladina.
O de Arturo foi Belo Horizonte, capital do Estado de Minas Gerais, unha cidade de clima amable bañada pola Laguna da Pampulha. Poderiamos dicir que alí fíxose maior antes de tempo, pero tampouco sería certo. Probablemente chegou xa sendo un home porque a vida entón non esperaba.
O reencontro con Galicia
E alí tamén, á sombra da Serra do Curral, coñeceu á nai dos seus fillos: Mailda Oliveira. Un matrimonio do que nacerían 3 fillas -Cesaria, Manuela e Paloma- e mil negocios. Contanolo xa Manuela, verdadeira protagonista desta historia. E o fai desde Galicia, a onde regresou co relato dos Núñez, nese ir y vir da marea.
“O meu pai emprendeu un negocio de hostalería, e lle ía bastante ben”, lembra xa en pasado. Porque cando Manuela tiña seis anos, a Arturo levouno un cancro fulminante, nunha desas demostracións de que a vida ten cruces para todos. “Pero a miña nai seguiu traballando, atendendo os negocios de papá, e sacou adiante a familia”, prosigue.
Non o fixo mal. Manuela licenciouse en Administración de Empresas en 2009 e empezou a traballar pouco despois. “Levo 14 anos traballando”.
Faino grazas a unha bolsa BEME –acrónimo en galego de Bolsas Excelencia Mocidade Exterior- promovida polo goberno de Galicia para facilitar a volta a casa dos galegos da diáspora.
No caso de Manuela é un reencontro. “Puiden volver a Galicia en 2018”, recoñece. Foi un viaxe lóstrego para coñecer a orixe da súa familia, aquela Salceda provinciana que, con todo, garda similitudes con ese Belo Horizonte que se erixe hoxe nun dos grandes centros neurálxicos de Brasil. “Parécese á miña terra: verde e con bo clima, aínda que aquí fai máis frío”, detalla.
Aquela viaxe, “bonita e emocionante”, deixou pegada. Talvez por iso, cando xurdiu a posibilidade de volver, Manuela non dubidou.
Agora goza desde Santiago desa terra que o seu pai deixou atrás sendo moi novo, e á que o destino, sempre caprichoso, nunca lle concedeu a oportunidade de retornar. Tivéralle gustado, porque pouco ten que ver esta Salceda con aquela en branco e negro arrasada aínda polas penurias da guerra.
“Son culturas distintas, pero aquí estou feliz. Aos poucos voume adaptando”, prosegue Manuela, quen destaca entre as vantaxes de Galicia a seguridade, a economía e unha sociedade máis igualitaria. Iso, e todo o que está por descubrir. “Encántame Santiago; e Salceda, claro. E os sitios que visitei por agora: Tui, Ferrol, A Coruña, Pontevedra…”.
Aínda lle queda tempo para seguir explorando. Máis do que ela e calquera de nós desexase. Pero o Covid-19 ten estas cousas. En calquera caso, Manuela está feliz. O futuro é hoxe incerto para todos, pero lle gustaría quedarse, e que viñesen as súas irmás, aínda que esa é xa outra historia que complican as familias e o traballo. Na súa, por agora, Manuela segue aquí. E por moito tempo.