Hai historias que veñen e van e outras que se tecen ao redor do tempo; algunhas son capaces de empezar aquí e terminar alá, cruzando un océano de incerteza e esperanza, antes de vir de volta arrastradas pola marea do retorno. Falamos de Galicia e de América; falamos de Mariana Doldán; 26 años. Uruguaia de nacemento; galega por vocación… e por familia. “Cando chegue a Galicia, por primeira vez na miña vida sentín que estaba onde debía estar, no lugar ao que pertencen as miñas raíces”. Pódese ser máis galega aínda nacendo en Montevideo?
Pero vaiamos por partes. Como diciamos, esta historia fórmase ao redor do Atlántico, empezando na provincia da Coruña. Alí, nunha España de guerra e de post guerra, marcada pola fame, o odio e as rifas, naceron Beatriz Lorenzo (1934) e Julio Doldán (1932). Ela fíxoo en Sada; el, en San Pedro de Nós, un pedaciño de terra pertencente ao municipio de Oleiros.
Como todos os nenos -de esa e de calquera outra época-, a pesar das dificultades e a guerra, creceron felices, rodeados de amigos e de familia. E fixéronse adolescentes, logo mozos. E un día, nun baile calquera dunha festa calquera de Sada, coñecéronse. Pero para chegar ao final feliz do conto faltaba moito. Era a década dos 50, e a fame aínda apretaba.
As grandes masas de xente ocupando os peiraos do Porto de Vigo en busca dun futuro mellor, ou polo menos distinto, eran demasiado habituais.
Fotos anónimas nas que, unha mañá de xuño de 1957, con apenas 23 anos, viuse envolvida Beatriz Lorenzo. Vinte días de traxecto en familia ata Montevideo, e unha eternidade por vivir en Uruguai. E Julio? Máis do mesmo. Outra foto anónima doutra multitude desconocida partindo de Vigo cara un lugar por explorar. Neste caso Venezuela.
Podería pensarse que os dous cruzaran o charco. Con todo, para que se fagan unha idea, entre Caracas e Montevideo hai máis de 5.000 quilómetros en liña recta. Un mundo que percorreron entre cartas ata que, en 1959, Julio parte cara Uruguai para casarse co amor da súa vida.
Dun baile en Sada a unha voda en Montevideo. Unha familia galega moi feliz e catro fillos (Julio, Andrés, Ricardo e Alejandra). O segundo, Andrés, casaría con Laura Cortada, e terían dous fillos.
E isto devólvenos ao principio da historia, a Mariana Doldán, que, agora, para que o círculo sexa completo, está en Galicia cursando un Máster en xenómica e xenética dacabalo entre a Universidade de Santiago, a Facultade de Veterinaria de Lugo e a de Ciencias do Mar de Vigo.
O reencontro con Galicia
“En Uruguai traballaba de licenciada en nutrición e de administrativa de atención ao usuario nun seguro médico. E aínda con todo, non chegaba a un soldo para vivir e aforrar”, lembra Mariana. Tal vez por iso, cando se enterou das bolsas BEME –acrónimo do galego Bolsas Excelencia Mocidade Exterior- que ofrece a Xunta cada ano, non o dubidou.
Tal vez tamén porque nunca perdera de vista as súas raíces: “Toda a miña infancia transcorreu coa colectividade, no centro galego Unión Hijos de Morgadanes de Montevideo”.
Alí aprendeu o que eran as vieiras, que os mondongos son callos ou como se baila a muiñeira. E lle gustaba. Ata o punto de dar clases de danza tradicional no propio centro.
Non estraña, pois, que ao chegar a Galicia sentise “como na casa”. “Era como atopar o sitio no que debía estar. Por fin a miña terra”, argumenta alguén que pasou de nena a adulta bailando galego, cantando galego e tocando a pandeireta.
Ese primeiro encontro produciuse xa antes das BEME. Foi durante o verán de 2011 gracias ao programa Campamentos, agora Conecta con Galicia. Unha iniciativa impulsada polo goberno galego que cada ano permite a centos de mozos como Mariana volver á casa, a esa esquinita de península bañada a partes iguais polo océano e o mar da que un día fóronse os seus avós.
Un lugar inesperado
Unha Galicia que xa entón descubriu “máis cidade, menos agreste”, do que esperaba ou se imaxinou. “Cando cheguei á Coruña chamoume todo a atención. O comercio, o casco histórico… todo. Non era terra ou agricultura”, relata.
“Galicia ten de todo. Praia, montaña, gastronomía… É incrible. Sempre me gustou desde a primeira vez que vin”. Desde ese 2011.
Agora repite experiencia coas BEME, que a traen de volta a Galicia. “Cheguei a Vigo en agosto do ano pasado, a casa do meu tío avó Andrés Lorenzo, e a súa muller, Elena. De alí funme a Lugo coa súa filla, tamén Elena, e despois a Santiago, a casa do meu primo Pablo Sigüeiro Lorenzo”, lembra. E xa que falamos de Vigo non se pode resistir: “Fun a ver as luces. Che erizan a pel”.
A conversación prosegue entre familias a ambos os dous lados do Atlántico. Os avatares da vida os foron empuxando aquí e alá. Ao seu tío avó, por exemplo, foi a ditadura militar de Uruguai a que o trouxo en 1974. “Traballaba nun xornal local en contra do réxime”, rememora Mariana. Igual que se acorda tamén doutro tío avó, xa falecido, en Cádiz. Pero esa, por afastada, é outra historia.
Vivir en Galicia
A de Mariana segue en Galicia, a terra á que, sen sabelo, sempre quixo volver. E agora que volveu, non se quere marchar. O mellor, talvez, estea por vir. “Encantaríame seguir investigando; facer unha tese doutoral”, apunta. Un traballo que a ten inmersa na influencia xenética entre a obesidade e o cancro de mama.
Aínda que tampouco descarta incorporarse ao mundo laboral. Mentres tanto, goza de Santiago coa su nai, por primeira vez en Galicia. Ambas percorren as rúas molladas, gozando das pedras sempre húmidas, sometidas ao dominio desa “choiva finita que se suspende no aire”.
E o resto da familia? O meu pai nunca volveu. Ten unha constructora en Uruguai, e é complicado. Tal vez cando se xubile. E o meu irmán Juan vai a empezar alá a Universidade, aínda que tal vez poida vir este verán grazas ao Conecta con Galicia”, resume Mariana. O fai feliz, gozando a cada sopro desa terra que sempre sentira como propia. Aínda antes de pisala.
Andrés Manuel González Cebreiro naceu en Rianxo hai 65 anos, nunha Galicia desas que hoxe lembramos en branco e negro, pero que sempre foi igual de bela. O mar, o Ulla, Santiago ou algunha fonte perdida na memoria, configuran os recordos dunha infancia inesquecible. Como case todas. Paso previo a partir cara Vilagarcía de Arousa, onde creceu e se fixo home sendo neno; soldador nos estaleiros do porto desde que tiña 15 anos.
A vida, ou o destino, ou o que queiran, sempre caprichoso, terminou por levalo lonxe; moi lonxe. Ata Villa de Cura (Venezuela).
“Foi un arrebato de mocidade por motivos persoais”, rememora, outra vez desde Galicia –a vida, se non é cíclica, paréceo- o seu fillo Gustavo, que volveu á terra do seu padre -á súa terra, a final de contas-, para cursar na Universidade de Santiago un Máster en Enerxías Renovables.
“Foi grazas a unha bolsa da Secretaría Xeral da Emigración; unha oportunidade que non esperaba nun momento de especial dificultade”, rememora Gustavo. Venezuela sufrira un novo apagamento; o primeiro do ano pasado. Unha semana sen electricidade, perdendo a comida, sen posibilidade de facer a compra, expostos aos saqueos cada noite. O caos no ordinario. “E foi entón cuando decidín escribir ao twitter da Irmandade Galega de Venezuela”, apunta. Deseguido recibiu contestación: “Como hai un galego en Cumaná sen que nós saibámolo?”.
Cumaná é hoxe, entre as que aínda permanecen en pé, a cidade máis antiga de Venezuela, fundada hai máis de 500 anos como froito da utopía dun puñado de frades dominicos e franciscanos impulsores dunha evanxelización pacífica. Pero esa é xa outra historia. A que a nós interésanos segue tendo que ver con Gustavo e co seu pai, Andrés, que chegou a Cumaná na década dos 80 do pasado século. E non o fixo só. Con el viña María del Carmen Hernández, unha bonita moza venezolana de quen o ‘galego’ se namorara en Villa de Cura.
Xuntos continuaron a súa aventura nunha urbe que crece pegada á desembocadura do río Manzanares. Alí naceron Gustavo (1988) e a súa irmá María Andreina (2001). Unha familia feliz prosperando en medio da revolución bolivariana. Con traballo; moito traballo. “O de meu pai sempre foi traballar, traballar e traballar. ¡Ata o 31 de decembro traballaba!”, continúa Gustavo atando os seus recordos.
Os negocios familiares
Andrés levouse a Venezuela o aprendido naquela adolescencia entre estaleiros, montando unha empresa de construción especializada en estructuras metálicas. “Soldaba e deseñaba de todo, desde a estructura dun edificio ata unha escaleira de caracol. Ten unha capacidade de cálculo impresionante”, segue atando Gustavo, enxeñeiro en electrónica que tampouco queda atrás.
“Eu tiña unha compañía de fabricación de ventiladores industriais. Fuelbird. A verdade que nos ía moi ben”.
Pero como case todo, aquilo terminou saltando polo aire. Os apagamentos eléctricos implican tamén a pérdida da conexión a internet, e a empresa vendía case todo online. O negocio foise afundindo. “Pero, ademáis, podía vender un ventilador por 8.000 bolívares, quedarme sen conexión antes de formalizar a venta, e unhas horas despois, cando volvía a electricidade, a desvalorización da moeda fixérame perder seis, sete, oito ou ata dez veces o valor ao que vendera”, prosegue Gustavo.
Un drama empresarial que nada importa se se compara cos dramas persoais. A inseguridade, as noites en vela custodiando nun tellado a facenda familiar, o vivir ou morrer nun instante. “Unha semana antes de partir cara a Galicia, cando xa me concederan a bolsa, puxéronme unha pistola na cabeza. Foi durante un semáforo en vermello, e todo o que querían era o meu móbil”, sinala mentres que os recordos séguense escapando.
Aí vai outro. Este ten que ver cun dos seus hobbys: a restauración de vehículos antigos. En concreto, cunha Honda 750 que chegara ás súas mans feita un amasillo de ferros sen sentido. Gustavo a deixou impecable: o coiro negro do asiento rematando o gris metalizado. Ata que un día alguén lle dijo: “Vante pegar un tiro para quitarche a moto”. Desfíxose dela, e non lle doe. Escápaselle o optimismo en cada frase: “A verdade é que teño moita sorte de seguir vivo”.
A solicitude da bolsa
Pero volvamos a Cumaná e a aquel tuit á Irmandade Galega. “Portáronse de modo espectacular. Enseguida veu vernos o presidente da Irmandade Galega de Puerto La Cruz, e faloume das BEME, insistíndome para que presentase a solicitude”, recorda.
As BEME (acrónimo en galego de ‘Bolsas Excelencia Mocidade Exterior’) é unha iniciativa posta en marcha fai tres anos polo goberno de Galicia para ofrecer aos mozos galegos de segunda e terceira xeración a oportunidade de volver á terra das súas raíces, cursando nela un máster de posgrao.
Desde a súa posta en marcha, cada ano 150 mozos galegos do exterior poden continuar os seus estudos nunha das tres universidades da Comunidade Autónoma.
Gustavo é un deles. “Ao principio, cando todo vai mal, cando a túa familia sofre ou cundo perdes a túa empresa, non o entendes. Pero ao chegar a Galicia daste conta de que todo iso, no fondo, é o mellor que che puido pasar”, relata entusiasmado. Co entusiasmo propio dos que agora disfrutan cada pedaciño de vida, cada trozo da súa terra.
O soño galego
“Estou vivindo un soño. Papá non puido volver nunca, e iso que sempre botou de menos a súa Galicia. Este é outro mundo; síntome na gloria. Encántame: os bosques, os portos, o rural, as cidades, as diferenzas de clima entre estacións…”, describe Gustavo.
Todo iso… e algo máis. Algo moi básico: a seguridade. Aquí pode pasear de madrugada co móbil na man, e non teme que o atropelen ao cruzar un paso de peóns. Ás veces sobresáltalle o ruído dunha moto no medio da noite. Pero xa non está alí, está aquí. Na terra do seu padre; na Galicia á que agora quere traer a toda a súa familia.
“A primeira vai ser a miña irmá. Acaba de cumprir 18 anos e estou tramitando todo para que curse Formación Profesional”, explica. Para iso, acudirán ás mesmas BEME, que ofrecen cada ano otras 100 prazas de FP para os mozos do exterior. Cun pouco de sorte, unha delas será para María Andreina.
“E logo os meus papás. Toda a vida traballando para isto…”. E cala, pensativo. Por unha vez, as palabras coméronse o seu optimismo. Pero enseguida recupera a alegría. Porque como el mesmo escribiu,
“Cada sorriso gañado nesta historia ten unha bágoa no seu pasado; as bágoas xa acabaron, benvidos á Galicia dos sorrisos”.
