- Unha tese presentada na Universidade de Vigo esta semana pon de manifesto o papel destes espectáculos como sistema empregado para esquivar a censura no teatro de entroido uruguaio
A relación entre o entroido e o poder establecido nunca foi fácil. Un binomio que se complica cando os lazos esténdense no contexto dunha ditadura. Poderiamos falar de España e do franquismo, ou do réxime militar arxentina, pero imos facer de Uruguai, esoutro país do Río da Prata, no que a día de hoxe residen máis de 41.000 galegos, e que non fai tanto vivía tamén a súa propia ditadura. Entre as costuras do poder establecido, coábanse, ás veces, as ‘murgas’, para alegrar a vida desa poboación adormentada, á espera de tempos mellores.
Cóntanolo a filóloga Gabriela Rivera, que acaba de presentar na Universidade de Vigo a súa tese Carnaval y dictadura. Los mecanismos de alusión a la censura. Un estudo detallado sobre os diferentes sistemas empregados para esquivar a censura no teatro de entroido uruguaio, que se centra sobre todo no papel das ‘murgas’ e na última etapa da ditadura (de 1981 a 1985).
A través das súas páxinas uno pode descubrir, ou profundar, segundo os casos, neste tipo de espectáculos cuxo orixe entreteje, unha vez máis, a historia de España e de Uruguai. Porque a 'murga' cruzou o charco, sen querelo, en 1909, da man dunha charanga das nosas; e quedou para sempre alén. Mesmo en época de ditadura.
Catro compañías conformaban o eixo básico da resistencia
Detállanolo o estudo de Rivera, que se centra en catro agrupacións: Araca a cana, Diaños verdes, Falta e Resto e A raíña da Tella. As catro compañías que conformaron o eixo de resistencia fronte ao autoritarismo militar. A investigadora constata como se foron desenvolvendo os diferentes mecanismos, e como as murgas lograron reivindicar o seu rol na escena uruguaia e, desta forma, construír unha identidade claramente contestataria que xa viña esbozando antes do período ditatorial e que, a partir de entón, logrou consolidarse.
Digamos que as murgas tiveron unha implicación política na resistencia ao réxime, motivo polo que as súas representación sufriron unha evolución temática e estética que as converteu en obras teatrais complexas, tanto na súa forma como no seu contido.
Neste sentido, a investigación tamén poñen de manifesto a conciencia de grupo existente, “algo que pode comprobarse claramente nas constantes referencias intertextuales evidenciadas na análise dos espectáculos, e que as converte nunha sorte de xeración teatral cohesionada polo fin común de ofrecer no escenario un discurso alternativo ao do réxime”.
Testemuñas dunha época
A partir das análises das diferentes producións e do seu contexto histórico, esta tese demostra que a ‘murga’ uruguaia foi capaz de filtrarse na censura promovendo mensaxes de subversión. Deste xeito, o entroido non se limitaba á dimensión espaciotemporal desta festa, senón que traspasou as súas fronteiras.
“Convén poñer de relevo a importancia que as catro compañías analizadas tiveron no panorama do entroido uruguaio, algo que se viu reflectido tanto na súa implicación política, o que permitiu que os seus espectáculos convertésense en testemuñas dunha época, como na renovación que supuxeron para o xénero, dando lugar a unha nova forma de entender o entroido”, recalca Rivera.
Esta función de testemuña social permitiu que, tras a análise dos seus espectáculos, poida debuxarse unha imaxe fidedigna deses anos de final da ditadura, quedando reflectidos os principais acontecementos que tiveron lugar no primeiro lustro da década de 1980 e o seu impacto na sociedade uruguaia.
A risa como principal arma de crítica
“A ‘murga’ funcionou a modo de válvula de escape para aliviar as tensións do réxime, pero non como un aparello máis do goberno, senón como unha ferramenta que o pobo puxo ao servizo do pobo para que este cuestionara a realidade circundante”, apunta a autora, ao que engade que a risa se converteu na principal arma de crítica e resistencia durante eses anos.
“A función da ‘murga’ na ditadura non foi a de evadir a realidade do réxime, senón que se erixiu como un mecanismo popular para soportala, en función do cal evolucionou e puxo ao servizo da mensaxe todas as ferramentas textuais, musicais, temáticas e escénicas das que puido facer uso”, explica a investigadora. En consecuencia, as ‘ murgas’ gañaron en espectacularidade, pois as prácticas censoras fixeron que se afastaron do libreto escrito e potenciaran o resto de ferramentas.