- A vida de Marcelo Ndong transcorre cunha asombrosa naturalidade entre Guinea Ecuatorial e Galicia; entre Malabo e Ourense; ata o punto de mutar, sen darse conta, en Manoliño Nguema.
- Unha existencia apaixonante que Antonio Grunfeld soubo rescatar e levar á gran pantalla a través dun magnífico documental, merecedor do Mestre Mateo, que viu a luz baixo ese mesmo nome: Manoliño Nguema.
"O que me fixo saber que as cousas cambiaran foi o frío. As rúas conxeladas, o son do mar. Lembro o cheiro das castañas. O único que me queda diso é esa enorme... morriña". Que é a morriña?, interrompe a súa lectura Russo. En fronte, Marcelo Ndong, ou Manoliño Nguema, que máis dá, dúbida atrapado pola nostalxia de quen se sabe guineano e galego ao mesmo tempo. Tan galego, fixar, que rexeita esa mesma nostalxia para definir á morriña: "Nostalxia non di nada, a morriña débese cantar; non se pode explicar". E soa de fondo Cunqueiro -Non miño novo do vento hai unha pomba dourada. Quén poidera namorala!-. E xa todo cobra sentido, porque Guinea Ecuatorial, a fin de contas, non é tan distinta de Galicia.
Sábeo ben Marcelo, unha vida entre dous mundos que se unen por un fío condutor. O do seu propio eu, capaz de devorar calquera pantalla. Ou polo menos iso pensou Antonio Grunfeld, Alcoy (1983), que por esas cousas do destino atopábase en Malabo fai non moito. Con el, Rocío Cadahía, a súa parella, que é galega. Algo importante no relato, xa verán.
"Puxérame en contacto cuns mozos dunha asociación de cinema para facer unhas fotografías", relata Antonio, que lembra o día e a anécdota coa seguridade de quen se topa de bruzos son a súa historia.
"NOSTALXIA NON DI NADA, A MORRIÑA DÉBESE CANTAR; NON SE PODE EXPLICAR". E SOA DE FONDO CUNQUEIRO -NO MIÑO NOVO DO VENTO HAI UNHA POMBA DOURADA. QUÉN POIDERA NAMORALA!-. E XA TODO COBRA SENTIDO.
"Recolléronme nunha C15 completamente destartalada e fomos buscar ao protagonista", prosegue. Marcelo preséntase. Antonio fai o propio. E engade, polo motivo que sexa, probablemente pola cortesía que require calquera primeira conversación entre dous descoñecidos: "A miña moza é galega". Resposta: "Como eu". "Como que como ti?". Vencida a incredulidade pola enorme sinxeleza do personaxe, a viaxe conclúe cos protagonistas cantando a dúo: Que din os rumorosos / na costa verdecente. Outra vez Galicia e Guinea Ecuatorial estrujadas polo mesmo fío condutor. O de Marcelo.
A historia
"Nada máis chegar a casa díxenlle a Rocío que ese home tiña unha historia", conta emocionado Antonio. E vaia se a tiña. Por onde comezar? Tal vez resulte máis fácil seguir o relato cronolóxico. Unha elección que nos conduce a 1968; un ano que "ten moitas cousas". "Guinea gaña a independencia, Macías gaña as eleccións e a min concédelleme unha bolsa para ir estudar a España, en concreto ao Circo dos Muchachos en Ourense", describe Marcelo xa no documental.
A cinta flúe coa suavidade do propio personaxe, e navega a través dunha obra de teatro que comprende as tres etapas da súa vida: a do mozo bolseiro que descobre un mundo sorprendente; a do home que regresa ao seu país; a do actual, capaz de pechar un círculo perfecto.
Unha obra dentro doutra obra, premiadas ambas as grazas á xenialidade do protagonista e á visión do narrador. Porque o documental Manoliño Nguema acaba de gañar, sen ir máis lonxe, un Mestre Mateo. Pero é que o guion construído por Rocío a través desa obra de teatro foi capaz de saltar da ficción á realidade, facéndose un oco en carne e óso. "Obtiveron o premio do público na Miteu de Ourense; representárona en Madrid varias veces, en Carballo...", destaca Antonio entusiasmado.
A VIAXE CONCLÚE COS PROTAGONISTAS CANTANDO A DÚO: QUE DIN OS RUMOROSOS / NA COSTA VERDECENTE. OUTRA VEZ GALICIA E GUINEA ECUATORIAL ESTRUXADAS POLO MESMO FÍO CONDUTOR. O DE MARCELO.
Para construír ambas as ficcións, foi necesario un mes en Guinea Ecuatorial -"é un país complicadísimo, e ademais collémolo paralizado por unha folga de taxis"-, e tres semanas en Galicia, co obxectivo de "pechar a viaxe vital".
"Non sabiamos abrigarnos", narra Marcelo lembrando aquela Galicia que descubriu en marzo do 69. Unha Galicia, igual que hoxe, chuviosa, húmida, con escarcha: "Tiñas a sensación de vivir dentro dunha neveira". E unha Galicia que se abría ao mundo con sorpresa: "Eramos os primeiros negros (...). A xente subía para vernos. Tedes unha cara tan difícil! (risas)".
A Cidade dos Muchachos
Pero alí, en Ourense, todo cambiaría para sempre. Co Pai Silva e o seu 'Cidade dos Muchachos'. Un proxecto pioneiro -"entón a única escola de circo estaba en Rusia"- que levou a Marcelo polo mundo antes de traelo de volta até Santiago. "A xente dos pobos o domingo viña verme". Tal era a atracción do propio personaxe.
E alí coñeceu a Amparo, galega e loura; case como el, imos. Pero o amor, como é sabido, non fai distingos. "Converteuse na miña vida". Ata o punto de que tiveron dous fillos e ela non dubidou á hora de volver con el a casa: "É moi difícil atopar xente que che acompañe até o fin de mundo". Esa era Amparo.
Pero a Guinea de 1990 nada tiña que ver coa de outrora. "Non había nin rúas". E tampouco ningún apoio institucional para alguén que traía consigo una "branca" e un "coche". "Eramos inimigos do pobo". E claro, nesa situación Amparo e os nenos vanse por unha banda, Marcelo polo outro. "Había cousas que facer aquí", afirma entre convencido e devastado.
O certo é que algo de razón tiña, porque alí, en Malabo, Marcelo vaise a converter en Manoliño Nguema para os seus, e no pai do teatro moderno no país. Unha escola na que se formaron miles de alumnos guineanos, entre eles noso Russo -o que preguntaba polo significado de morriña-, ou Gorsy Edú, o outro protagonista do documental, o do Marcelo home que regresa ao seu país.
O documental
Xuntos, tres xeracións distintas que Antonio soubo levar á pantalla. "O primeiro foi falar con Marcelo e sonsacarle. Custounos que nos contase que estivera con García Márquez, con Picasso, con Dalí, con Chaplin...". Pedacitos soltos dunha vida xigantesca que, imaxínense, non chegan a saír no documental. "É moi humilde", resume Antonio.
De feito, custou convencelo. "Marcelo tiña as súas reticencias, e só aceptou cando lle explicamos que a obra buscaba recoñecer ás seguintes xeracións". Entón, si, o proxecto de Manoliño Nguema empezou a cobrar vida. De modo moi altruísta, pero vida a final de contas.
Porque isto tampouco ía ser fácil. "Conseguimos unha pequena subvención de Agadic (Axencia Galega dás Industrias Culturais) e con iso pagamos a viaxe e as condicións da estancia en Guinea Ecuatorial. Ninguén cobraba, pero polo menos podiamos estar cómodos e traballar a gusto", lembra Antonio, que desde o presente engade valor engadido ao xa feito: "Queremos volver abrir as bolsas, cunha dobre vía que poña en relación a técnica e o adestramento de Galicia, por unha banda, coas etnias e os instrumentos de Guinea, polo outro".
"O PRIMEIRO FOI FALAR CON MARCELO E SONSACARLLE. CUSTOUNOS QUE NOS CONTASE QUE ESTIVERA CON GARCÍA MÁRQUEZ, CON PICASSO, CON DALÍ, CON CHAPLIN...". PEDACITOS SOLTOS DUNHA VIDA XIGANTESCA.
Para iso contan co mellor embaixador posible, Russo, que segue en Galicia na Escola de Teatro da Miteu, en Ourense. "El está sen bolsa. Xa traelo foi complicadísimo. Os trámites empezaron en setembro e concluíron en febreiro", describe Antonio, que non dubida na vontade de calquera retornado de "volver traer ao seu país todo o aprendido". "Se lle dás unha oportunidade, devólvena como motor de desenvolvemento", engade.
Sábeo ben Marcelo Ndong, que un día partiu cara ao descoñecido e descubriu unha terra que o fixo seu para sempre. A Galicia de Manoliño Nguema. Non lla perdan. Un relato cargado de esperanza para o que só necesitan hora e media.